Claims op verzameling Mauerbach niet toegekend; Nederland leent Israel werk eeuwig

WENEN, 28 OKTOBER. De joodse gemeenschap van Oostenrijk, de Israelitische Kultusgemeinde, is overeengekomen met de Nederlandse staat dat een schilderij uit de Mauerbach-collectie, veelal joods bezit dat door de nazi's tijdens de Tweede Wereldoorlog werd geroofd, in eeuwige bruikleen aan het Israel-Museum in Jeruzalem wordt geschonken.

Deze wat ingewikkelde procedure is nodig omdat Nederland volgens de Oostenrijkse wet geen legale aanspraken op het schilderij kan maken. Het sterke vermoeden bestaat dat dit werk uit Nederlands bezit afkomstig is. Nederland zal het doek, een landschap uit 1830 van de schilder A. Engel, eerst laten restaureren. Straks zal het als symbool van het lot van de Nederlandse joden tijdends de Tweede Wereldoorlog een plaats in het museum krijgen.

Het schilderij van Engel is niet opgenomen in de catalogus die de veiling van de Mauerbach-collectie begeleidt. De veiling heeft morgen en overmorgen plaats in het Museum für Angewandte Kunst (MAK) in Wenen en omvat 1045 lots, die behalve schilderijen en sculpturen ook glaswerk, tapijten en andere kunstnijverheid omvatten. De Israelitische Kultusgemeinde is eigenaar van de totale verzameling.

Geen enkele van de in totaal 59 claims, die de Nederlandse staat de afgelopen jaren op kunstwerken uit de Mauerbach-verzameling heeft ingediend, is door de Oostenrijkse rechter gehonoreerd. De geschiedenis van deze claims is lang en verwarrend. Al tijdens de ballingschap van de regering werd een wet uitgevaardigd dat alle transacties die Nederlandse burgers met de bezetters - vrijwillig of gedwongen - aangingen voor ongeldig verklaarde. Deze beslissing werd ook in de naoorlogse wetgeving gehandhaafd. De consequentie is dat de Nederlandse staat optreedt als vertegenwoordigers van de burgers en in hun naam claims indiende.

Deze gang van zaken in niet onomstreden. Behalve Nederland kent alleen Frankrijk een dergelijke procedure. In de overige landen dienen individuele burgers claims in. De Oostenrijkse wetgeving accepteert ook uitsluitend individuele aanspraken van de oorspronkelijke eigenaars of hun ergenamen. Dat heeft bij de Mauerbach-claims tot complicaties geleid. De Nederlandse staat stond erop namens individuele Nederlanders op te treden, Oostenrijk wilde namen weten en de zaken individueel afhandelen. Een aantal Nederlanders heeft wèl buiten de staat om op persoonlijke titel claims ingediend en deze zijn voor een deel inderdaad gehonoreerd.

Uiteindelijk diende Nederland 59 claims in. Dat betekende niet dat de gezochte schilderijen zich ook daadwerkelijk in de collectie bevonden, alleen dat het vermoeden bestond. Vijftig van de 59 aanspraken werden afgewezen omdat er ook andere claims op lagen. Als verschillende personen een claim op het zelfde object hadden ingediend, besliste de rechter wie de sterkste argumenten had. Vond de rechter alle claims even geloofwaardig dan werden ze alle afgewezen. Het risico dat het object niet bij de rechtmatige eigenaar terecht zou komen vond men in dergelijke gevallen te groot.

In 1986 bezochten twee Nederlandse ambtenaren het kartuizerklooster Mauerbach om de negen schilderij te bezichtigen waarvan de claims overeind waren gebleven. Bij die gelegenheid werd duidelijk dat het in een aantal gevallen niet om de gezochte schilderijen ging. Er bleven tenslotte maar een paar claims over, waarvan een fraai stilleven van Jan van Os het belangrijkste was. De Nederlandse claim op dit beeld is uitstekend gedocumenteerd. Er bestaat zelfs een foto van het schilderij. Het probleem was, zoals in alle overgebleven gevallen, dat Nederland over geen namen van eigenaren of erfgenamen beschikte.

Het schilderij van Van Os werd door de Duitsers bij een kunsthandelaar gekocht, het ging dus niet om een confiscatie. Volgens de Nederlandse wet was deze transactie desondanks illegaal, volgens de Oostenrijkse wet was het een gewone aankoop. Het schilderij is buiten de veiling gehouden, zoals alle kunstvoorwerpen waarop nog claims liggen. Aangezien de laatste eigenaar een Nederlandse kunsthandelaar was, is het wel interessant wie nu de eigendomsrechten opeist.