Chaos bedreigt het nieuwe medialandschap

Pluspakketen, digitale decoders, doelgroepzenders. De vernieuwde mediawet van staatssecretaris Nuis moet ordening brengen. De reacties daarop zijn echter allesbehalve bemoedigend.

DEN HAAG/ROTTERDAM/HILVERSUM, 28 OKT. Het wetsvoorstel is “een monstrum” zegt Veronica-voorzitter, J. van der Reijden, terwijl het VVD-Kamerlid Van Heemskerck twijfelt of ze haar liberale principes niet overboord moet zetten om nog veel dieper in de chaos in te grijpen.

Sport7 heeft dit weekend weliswaar aangekondigd een jaar later achter de decoder te willen verdwijnen, de voortschrijdende technologie staat er garant voor dat het medialandschap de komende jaren snel zal worden gemoderniseerd.

Antennes verdwenen in de jaren tachtig van de Nederlandse daken en het overgrote deel van de huishoudens werd bekabeld. De kabel alleen zal in de toekomst niet meer genoeg zijn om het groeiende televisieaanbod op de buis te krijgen. En de digitale schotelaanbieders via de satelliet dringen op om het 'kabelmonopolie' te kunnen opblazen.

De contouren van een nieuw landschap tekenen zich af, alleen over de inrichting daarvan zal nog heel wat strijd worden geleverd. Staatssecretaris Nuis heeft inmiddels haast gekregen. Afgelopen juli stuurde hij een voorstel naar de Tweede Kamer om de Mediawet te wijzigen, ook de media moeten worden geliberaliseerd.

Wettelijk moet worden vastgelegd dat de kabelabonnees, en dus met 5,8 miljoen aansluitingen de meeste Nederlandse tv-kijkers, minimaal verzekerd blijven van een aantal zenders, het zogenaamde basispakket. Nuis wil kabelexploitanten voorschrijven twaalf publieke zenders uit binnen- en buitenland beschikbaar te stellen tegen een door de overheid vastgestelde (minimale) prijs. Op dit moment zijn kabelexploitanten wettelijk nog slechts verplicht drie Nederlandse en twee Vlaamse publieke zenders door te geven.

Tegenover die grotere verplichting stelt Nuis aan de andere kant grote vrijheden, de daadwerkelijke liberalisering. Waar kabelmaatschappijen zich tot dusver uitsluitend net als een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf als doorgeefluik naar het grote publiek mochten gedragen, mogen ze nu commercieel de boer op.

Als echte 'mediaconcerns' mogen ze grote investeringen gaan doen om een plek op het 'geliberaliseerde' speelveld af te dwingen in de futuristische wereld achter de decoder: themakanalen, thuis winkelen of het opladen van chipknippen, om maar wat te noemen. Kabel- en energiebedrijven als Nuon en Eneco doen inmiddels al, anticiperend op de grootse toekomst, hun 'commerciële jasje' aan, terwijl 'echte' ondernemers als Philips en KPN honderden miljoenen vrijmaken om zo veel mogelijk kabelnetten op te kopen.

“Er deugt niets van, maar het kan altijd nog erger”, zegt Veronica-voorzitter J. van der Reijden over de voorstellen van de D66-staatssecretaris. Veronica stapte vorig jaar uit het publieke bestel en sloot zich aan bij de Holland Media Groep (HMG) met haar RTL4 en RTL5. Van der Reijden, die in het eerste kabinet Lubbers CDA-staatssecretaris was van het toenmalige ministerie van WVC, vindt dat Nuis met deze voorstellen slechts moet spreken over “gereguleerde liberalisering”. “In deze wet wordt absoluut geen vernieuwing nagestreefd. Het is een beleid van consolideren. De leidsels laten vieren, maar ze toch zelf stevig in handen houden”, zegt Van der Reijden in het Veronicagebouw te Hilversum.

“Een basispakket. Wat is dat nou voor een vinding? Waarom moeten er naast de Nederlandse zenders ook Belgische, Duitse en Engelse zenders in. Dat is een gezocht elitair verzinsel. Maar ik weet wel waarom ze dat doen. Het kabinet wil de kabel zoveel mogelijk reguleren en vervolgens noemen ze dat dan liberaliseren. In feite is het gedwongen winkelnering en koppelverkoop, twee zaken waar we al twee decennia vanaf zijn. Wil je echt liberaliseren, geef de consument dan het recht zelf uit te maken wat hij al dan niet in zijn basispakket wil hebben. Maar nu wordt de kabelexploitant zoveel mogelijk ruimte afgepakt. Nuis gaat er bij voorbaat van uit dat de kabelexploitanten hun vrije positie slecht zullen uitleggen en louter op winst zijn belust.”

Als deze wetgeving uiteindelijk door de Tweede Kamer komt, weet de Veronica-baas wel wat er gaat gebeuren. “Als Nuis zijn zin krijgt komen de commerciële omroepen in een prisonersdilemma. Ze zullen dan wel met zijn allen in een pluspakket achter de decoder verdwijnen. Sport7 wil bijvoorbeeld minimaal twee gulden per aansluiting hebben, daar gaan de anderen zeker niet onder zitten. Het wordt sowieso duurder voor de kijker”. De Nederlandse commerciële zenders zitten nu geregeld in het diepste geheim om de tafel met de grootste kabelmaatschappijen om een uitweg te zoeken uit dit prisonersdilemma en te praten over een 'Nationaal Pluspakket'. Deels moet dat verklaard worden uit de vurige wens van het nieuwe Sport7 om van de kabelabonnee betaald te krijgen. Maar ook de andere tv-stations willen anticiperen als de nieuwe mediawet wordt aangenomen. Van der Reijden vat nog even in het kort samen hoe hij over de Mediawet denkt: “Het is één monstrum.”

De kabel is van oudsher een nutsvoorziening die net als water en elektriciteit bij de burger is binnengebracht. De kabelvergunningen waren dan ook primair toebedacht aan de gemeenten. Inmiddels is het medium bezig volwassen te worden en dat brengt commercialisering mee, gesymboliseerd door de decoders die speciale 'pluspakketten' voor de kabelconsumenten beschikbaar moeten stellen.

C.V. Martini, die zichzelf voorstelt als de chief executive officer van de afdeling 'kabel tv & telecom' van het in Rotterdam gevestigde Eneco is duidelijk over de voorstellen van Nuis: “Als zo'n breed basispakket wordt doorgevoerd kan het nog wel eens heel lang gaan duren voordat er in Nederland decoders komen te staan.” Martini zit die middag op een huishoudbeurs in de Rotterdamse Ahoy'-hallen. Achter een schot van de flitsende Eneco-stand (“om ons een beetje te promoten”) doet de voormalige PvdA-wethouder van Den Haag zijn verhaal. “Wij pleiten voor een basispakket van vier zenders: Nederland 1, 2 en 3 plus een regionale zender. Daar achter ontstaat dan een markt waar je de kijkers verschillende pakketten kunt aanbieden. Dat zal een enorme versnelling betekenen in bewerkstelligen van een telecommunicatiemarkt met decoders. Maar wij schijnen als kabelexploitanten eerst naar beneden te moeten worden gemarteld om de satelliet de ruimte te geven om zich te ontplooien. Hoe groter het basispakket hoe aarzelender er gedaan zal worden over het investeren in digitale decoders. Maar het feit dat wij als voormalig nutsbedrijf telecom mogen gaan bedrijven leidt kennelijk tot een cultuurschok. Een vercommercialisering brengt met zich mee dat de kabelsector geld wil verdienen, dat moet ons wel mogelijk gemaakt worden. De laatste twintig jaar is in de omroeppolitiek niet zozeer naar de toekomst gekeken, maar is eerder het verleden nog eens goed georganiseerd”, aldus Martini. Zijn collega H. Wolfert van het Amsterdamse A2000 is het zelfs zo beu dat hij niet eens wil praten over de mediawet. “Wij willen onder de Telecomwet vallen”, laat hij via een woordvoerder weten. KRO-voorzitter F. Slange voelt wel wat voor het idee van voormalig lid van het Commissariaat voor de Media W. Etty. Je kan de publieke omroepen ook achter een decoder zetten, dan schep je ruimte voor de omroepen om andere audiovisuele diensten aan te bieden, meent Slange. De KRO-voorzitter heeft er ook al een prijskaartje aan gehangen: de omroepbijdrage vervalt en de kijkers betalen zestien gulden per maand voor Nederland 1, 2 en 3 en de decoder.

De Tweede Kamer heeft ruim twee weken geleden schriftelijk gereageerd op de voorstellen van staatssecretaris Nuis. De Kamerleden vuurden een reeks van vragen op de bewindsman af, een coherente visie was daar echter nog niet uit te destilleren. De verwachting is dat Nuis de vragen op korte termijn zal beantwoorden. Zo spreekt de staatssecretaris in zijn voorstellen van een “kostengeoriënteerde prijs” voor het basispakket. “Wat is dat?” vraagt het Tweede-Kamerlid Van Zuijlen (PvdA) zich hardop af. “Wat is dan het plafond? Je zou eerst uit moeten zoeken wat het doorgeven van het basispakket de kabelexploitanten kost en vervolgens bepalen wat ze mogen vragen.” Volgens de fractiewoordvoerder van de PvdA komt de politiek daar meteen voor een dilemma te staan.

Aan de ene kant hebben de kabelmaatschappijen altijd een nutsfunctie gehad, maar vervolgens moeten ze nu wel allerlei andere taken op zich nemen op het gebied van telecommunicatie. “Een spagaat”, noemt ze het. “Vraag je een te groot offer van de exploitanten om het basispakket door te geven, dan zullen de consumenten die pluspakketten aan willen schaffen dat moeten gaan betalen. Dat is logisch met marktpartijen die geld willen gaan verdienen. Maar als je het pakket te klein maakt, dan bestaat misschien de angst dat de rest allemaal achter een decoder verdwijnt. Dan krijg je naast het televisieaanbod natuurlijk wel een explosie van diensten”, meent ze. Van Zuijlen spreekt van een overgangsperiode die een paar jaar zal duren. Het toezicht op de zich ontwikkelende markt is bijvoorbeeld nog niet geregeld. “Soms denk je als Kamerlid: man schiet toch eens op. Maar ja, wij zitten hier met z'n drieën tegen tienduizend ambtenaren.” Over één ding kan volgens Van Zuijlen geen twijfel bestaan: er komt op den duur één digitale decoder met een open standaard. Daarbij toont zij een heilig geloof in de regelgevende kracht van de Europese Commissie, en anders de Nederlandse overheid.

Een geloof dat allerminst wordt gedeeld door coalitiegenoot Van Heemskerck (VVD). “Europa loopt net zo te zoeken als wij.” “Een liberale partij grijpt zo weinig mogelijk in in de markt. Maar ik heb nu grote zorgen over de uitwerking.” Van Heemskerck vindt dat de overheid ervoor moet waken dat de nutsbedrijven teveel macht krijgen, die hebben volgens haar “dollartekentjes in de ogen”. “Maar ja, hoe doe je dat? Je wilt verzekeren dat een bepaald basispakket in ieder geval wordt doorgegeven, maar door principieel te zijn dupeer je de kijker. Straks is een kijker kijk- en luistergeld kwijt, geld voor het kabelabonnement en nog eens dertig tot vijftig gulden voor een pluspakket. Het is een zeer onbehaaglijk gevoel dat er allerlei dingen te gebeuren staan die je niet in de hand hebt. Als wetgever loop je voortdurend achter de feiten aan”, zegt Van Heemskerck vanuit haar kamer in Den Haag. Hoewel ze aanvankelijk wel voorstander was van de filosofie achter de nieuwe mediawet waarbij het mogelijk wordt voor beheerders van infrastructuur als kabelaars ook geld te verdienen met programma's en tv-kanalen, heeft ze nu haar bedenkingen: “Maar ja, je kunt het nu niet meer terugdraaien.”

De commerciële zenders voelen zichzelf vaak een roepende in de woestijn als ze de overheid aanspreken. “De beschermingsdrift voor de publieke omroep is in Den Haag zeer hevig”, zegt L. Harding. Decennia lang vocht de voormalige Veronica-discjockey tegen de overheidsbemoeienissen op het terrein van de media. Maar ironisch genoeg is de huidige baas van de tv-zenders van Wegener Arcade (TV10 en The Music Factory) en een aantal commerciële radiozenders, zittend in zijn Bussumse kantoor, als een van de weinigen vrij positief over het voorstel van de staatssecretaris: “Nuis veroorzaakt met zijn basispakket een segmentatie in het aanbod, dat is een voordeel. De modernisering zal in een stroomversnelling terecht komen. Daarmee pasen we ons eindelijk aan aan hetgeen er in de rest van de wereld gebeurt.”