Moskou doet inkopen bij 'Belastingschuld'

MOSKOU, 25 OKT. De meest opmerkelijke nieuwe winkel van Moskou heet niet Hugo Boss of Cash & Carry, maar Belastingschuld. Koopjesjagers staan er in de rij voor computers, bontjassen en wat al niet meer door de de belastingdienst in beslag is genomen. De winkel is één van de tekenen dat de Russische autoriteiten ernst willen maken met de belastinginning. Zoveel ernst zelfs, dat de afgelopen dagen tumult is ontstaan.

“Elke gepensioneerde kan het idee van sociale rechtvaardigheid ten uitvoer brengen door voor een habbekrats spullen te kopen die toebehoorden aan een zakenman die de wet heeft gebroken”, zegt Oleg Michailov, woordvoerder van de belastingdienst. Hij verwacht van de winkel ook educatieve werking: “Een ondernemer die belasting wil ontduiken bedenkt zich misschien als hij de bureaustoel van een collega te koop ziet staan: zijn stoel kan de volgende zijn.” Belastingschuld, gevestigd aan de Leninski Prospekt, zet sinds de opening afgelopen zomer zo'n 20 miljoen roebel (6000 gulden) per dag om. Een computer is er soms al voor 300 gulden, een paar schoenen voor 20 gulden. Van de opbrengst gaat vijftien procent naar de winkelier, de rest naar de Staat. Tot de vaste klanten behoren bejaarden die de spullen op de markt doorverkopen en ex-eigenaren die hun in beslag genomen spullen terugkopen.

Een winkel die wordt bevoorraad door inspecteurs der belastingen na invallen bij verdachte bedrijven - het is een primeur in Rusland. Maar het is nog niets vergeleken met wat de autoriteiten nu van plan zijn. Vier bekende grote ondernemingen, elk met duizenden werknemers, hebben deze week te horen gekregen dat zij failliet worden verklaard als zij niet snel hun belastingschuld voldoen. Wat 'failliet' precies betekent is niet helemaal duidelijk - er worden in Rusland zelden bedrijven failliet verklaard - maar aangekondigd is dat de produktie dan “waarschijnlijk” zal worden stopgezet. “De tijd van theorievorming is voorbij”, verklaarde premier Viktor Tsjernomyrdin dinsdag in het parlement.

Belastingschulden vormen een van de hardnekkigste problemen in de Russische economie. Minister van financiën Aleksandr Livsjits berichtte woensdag dat de federale autoriteiten in de eerste negen maanden van dit jaar slechts 71,3 procent van de verwachte belastingsom hebben kunnen innen. Gisteren liet het Internationale Monetaire Fonds (IMF) weten dat de maandelijkse uitbetaling van het krediet van ruim 10 miljard dollar aan Rusland wordt opgeschort, totdat Moskou met geloofwaardige voorstellen komt om de begrotingsinkomsten te vergroten.

De regering houdt vooralsnog haar begroting in balans door op de uitgaven te beknibbelen. Onderwijs heeft dit jaar slechts 65 procent van de haar toegezegde begrotingsgelden gekregen, de gezondheidszorg 60 procent. Ambtenaren die hun salaris op tijd krijgen zijn langzamerhand eerder uitzondering dan regel. Of, zoals het parlement woensdag in een bijna unaniem aangenomen resolutie verklaarde: “Het financiële systeem van de Russische Federatie functioneert op een onstabiele, extremistische manier.”

Op zichzelf is het probleem, hoe ernstig ook, niet nieuw. Belastingwetgeving, -dienst en -moraal zijn achtergebleven bij de invoering van de markteconomie. Evenmin is nieuw dat het landsbestuur zegt er iets aan te willen doen. In augustus kondigde het Kremlin nog een belasting op bankoverschrijvingen aan. Het plan bleek een maand later onhaalbaar. Nieuw is dat de regering deze keer misschien echt iets gaat doen.

Pagina 12: 'Er zijn al gijzelaars in belastingconflict'

President Boris Jeltsin heeft eerder deze maand een 'tijdelijk noodcomité' voor de belastinginning opgericht, afgekort VTsjKa. Dat is volgens Russische media niet toevallig de afkorting waarmee ook een beruchte voorganger van de KGB werd aangeduid. Behalve de premier, enkele ministers en de chef van het presidentiële apparaat hebben ook de procureur-generaal en de hoofden van de veiligheidsdiensten zitting in het comité. Dinsdag kwam het voor het eerst bijeen.

De brede opdracht van het nieuwe orgaan, waarvan de bevoegdheden onduidelijk zijn, is het verbeteren van de belastinginning. Dergelijke opdrachten hebben de afgelopen jaren voornamelijk tot rapporten geleid. Deze keer is een andere aanpak gekozen. Vier grote en met name genoemde bedrijven zijn gewaarschuwd dat als zij niet snel hun achterstallige belasting betalen, zij bankroet zullen worden verklaard. Het gaat om vrachtwagenfabrikant Kamaz uit de deelrepubliek Tatarstan, autofabrikant Moskvitsj uit Moskou, aluminiumfabriek Achinsk in Siberië en olieraffinaderij Krasnodarneftorgsintez in het zuiden van Rusland. Elk heeft dit jaar minder dan 10 procent van zijn belastingaanslag voldaan.

“VTsjKa: er zijn al slachtoffers en gijzelaars”, berichtte de zakenkrant Kommersant woensdag enigszins paniekerig. De bedrijven zelf gingen actief in verzet. “Wij zijn per vergissing op de lijst gezet”, zo deelde een woorvoerder van Kamaz mee. Massale orders van de regering voor Kamaz-trucks - wel afgeleverd, niet betaald - zijn volgens hem bij de berekeningen over het hoofd gezien.

“We kunnen niet toveren”, verklaarde de directeur van de Achinsk aluminiumfabriek op zijn beurt. “Er zijn eerst ingrijpende belastinghervormingen nodig. Het is toch niet normaal dat een bedrijf van elke verdiende roebel 94 kopeken belasting moet betalen?” De raffinaderij wees er verder op dat een hele stad van de werking van het bedrijf moet leven, iets dat vaker voorkomt in Rusland.

Vooralsnog toont het noodcomité zich niet onder de indruk. “In Italië was het de dreiging om Sophia Loren in de gevangenis te zetten die voor een omwenteling in de belastingmoraal zorgde”, zo reageerde minister van Financiën Livsjits op de protesten. Jeltsin zelf legde de kern van de zaak, zoals hij die ziet, al eerder uit: “Ik weet dat de belastingen hoog zijn in Rusland. Maar eerst moeten we ze innen, daarna pas kunnen we ze verlagen.”

Wat noodcomité en president verzwijgen is dat de federale overheid zelf mede het probleem heeft geschapen door de afgelopen jaren kwistig met vrijstellingen te strooien - de jure of de facto. Het door premier Tsjernomyrdin eind jaren tachtig zelf opgerichte Gazprom is een veelgenoemd voorbeeld. Het bedrijf, veruit de grootste gasproducent ter wereld, heeft een betalingsachterstand van 5 miljard gulden. Dat is meer dan dertig keer de schuld van de vier nu aangeklaagde bedrijven samen. Toch is Gazprom door de VTsjKa niet in staat van beschuldiging gesteld. Behalve de premier zijn ook de president van de Centrale Bank en de minister van Energie ex-personeelsleden van Gazprom.

Eveneens wordt buiten beschouwing gelaten dat een aantal bedrijven nog kostbare communistische trekjes vertoont die de overheid zeer waardeert. Hier is het Gazprom dat zich graag als voorbeeld noemt. “Hele regio's, fabrieken en huishoudens worden door ons gesubsidieerd. Wij leveren ver onder de kostprijs en zelfs nog als de consument is opgehouden te betalen”, zei Gazprom-president Rem Vjachirev onlangs op een persconferentie. Eén van die consumenten met betalingsachterstand is nota bene de hoofdstad Moskou zelf.

Gisteren kreeg het debat een onverwachte politieke lading met een kritische bijdrage van president Mintimer Sjaimijev van Tatarstan, de deelrepubliek waar de autofabriek Kamaz is gevestigd. “Deze koortsachtige worsteling om belastingen en de tevergeefse pogingen ze te innen doen ons denken aan de stagnatie”, zei Sjaimijev in een verwijzing naar de laatste jaren van het communisme. “Net als toen proberen ze nog meer melk te krijgen van een chronisch ondervoede koe.”

De president van de deelrepubliek die door Russische onderhandelaars in Tsjetsjenië vaak als (positief) voorbeeld aan de rebellen wordt gesteld, dreigde tegenover het persbureau Interfax eventuele maatregelen uit Moskou tegen Kamaz te dwarsbomen. “Dergelijke maatregelen zouden indruisen tegen het verdrag over de machtsdeling tussen Tatarstan en Rusland”, zei hij over een mogelijke faillietverklaring. “Zulke maatregelen van het federale centrum zullen bij ons in de republiek niet gelden.”

Het noodcomité, het Kremlin noch het sanatorium Barchicha heeft al gereageerd op deze tot nu toe scherpste uitdaging van de belastingplannen. Nu zal moeten blijken hoe het antwoord luidt op de vraag die Izvestija gisteren groot op de voorpagina stelde: 'VTsjKa: demonstratie van kracht of intentieverklaring?'