Met z'n Alluh! Met z'n Ahalluh! Rai Uno en de Nederlandse intellectueel

De Italiaanse zender Rai Uno heeft een fanclub van Nederlandse intellectuelen. Wat heeft het Italiaanse amusement dat het Nederlandse niet heeft? “Rai Uno is het vermaak van doorsnee Italianen, die er even weinig hemels of surrealistisch aan ontdekken als de doorsnee kijkers hier aan de Postcodeloterijshow.”

Op uw kabel is een schemerzone, waar zenders zitten waar u nauwelijks overzicht over heeft en weinig van begrijpt. Ik doel op de uithoek van uw kabelaanbod, ver achter de dreunende Duitse actualiteitenrubrieken, voorbij de wanhopig trage Belgische comedy-series en de melige Engelse sportquizzen. Zenders waar u wel eens naar kijkt uit onvrede met de overbekende Nederlandse kost of omdat u gewoon televisie wilt kijken, maar niet weet wat. Laten we het geen wezenloosheid of verveling noemen, maar ongerichte nieuwsgierigheid.

Over welke zenders heb ik het? Over stadstelevisie, muziekkanalen, TV5, de Turkse satellietzender. En Rai Uno. Daarover gaat het hier, over het eerste publieke Italiaanse net dat in veel Nederlandse steden op de kabel te vinden is. Rai Uno mag weinig bekeken worden, het is een hartstochtelijk gewaardeerde zender. Dat blijkt wel uit het bestaan van een heuse fanclub. Samen met de VPRO organiseerde de Rai Uno fanclub vorige week, op 15 oktober, in de Amsterdamse discotheek Roxy de eerste landdag. Of eigenlijk was het een voorstelling, bedoeld om pratend, zingend, dansend en spelend een ode aan de bewonderde zender te brengen. De VPRO legde het vast en bezint zich op het materiaal.

Is de Rai Uno fanclub een gezelligheidsvereniging van Italiaanse Nederlanders? Nee, al waren er echte Italianen om iets over Italiaanse televisie uit te leggen en kwamen er ook mensen aan het woord die Rai Uno fantastisch vonden omdat alles wat uit Italië komt fantastisch is, gewoon omdat het Italiaans is. Misschien wordt het u wat duidelijker als ik vertel dat de schrijver-journalist Theodor Holman de voorzitter van de fanclub is en die avond als spreekstalmeester presenteerde. De betrokkenheid van de makers van het VPRO-programma Laat op de avond, na een korte wandeling duidt er nog meer op dat de fanclub behalve door enthousiasme ook wordt gedreven door kritiek op de Nederlandse televisie. De avond was daarom niet alleen een ode, maar ook een statement. Om het fenomeen van alle kanten te belichten vroeg men een priester, een professor vrouwenstudies van Italiaanse herkomst, de ijveraars voor het verschijnen op de kabel van het eerste uur en mij, om ons zegje te doen over Rai Uno.

Mij? Ja, ik kijk onregelmatig en kort, maar vaak en met veel plezier naar Rai Uno. Ik ben geen lid van de fanclub en verbaas me over de gedachten die over de Italiaanse zender leven bij Holman en Rob Schröder, de VPRO-redacteur die op de feestavond een opstel over zijn bewondering voor Rai Uno voorlas. Het gaat me er hier niet om de avond te bespreken of iets recht te zetten. Ik wil nog eens in alle rust in gaan op de vragen en gedachten die door het vrolijke initiatief van de fanclub worden opgeworpen. Via Rai Uno gaan ze automatisch over de curieuze culturele rol die televisie speelt.

Volkskermis

Laten we bij het begin beginnen. Is Rai Uno bijzonder of is de bewondering van de fanclub gespeeld, een voorbeeld van campy ironie? Rai Uno laat veel zien dat maar weinig verschilt van het aanbod op andere Europese nationale zenders. Er worden Amerikaanse thrillers vertoond en in de kleine uurtjes draaien oude westerns, nagesynchroniseerd en wel. De journaals en actualiteitenrubrieken zijn onmiskenbaar Italiaans, maar geen opmerkelijke televisie. Ook de kinderprogramma's die spelletjes afwisselen met tekenfilms komen bekend voor en de natuurfilms zijn dezelfde als in Spanje, Duitsland, Engeland en Nederland.

Waar Rai Uno in uitblinkt zijn de vele programma's die nog het best te omschrijven zijn als een borrelend mengsel van revue, spelprogramma, talkshow en call-tv. De entourage is altijd enorm, grote studio's, grote decors, en steevast oogverblindend. Niet alleen door de kostbare en verzorgde aankleding, maar ook door de zwierige Italiaanse televisie-stijl (vrijuit schakelend tussen een groot aantal camera's) en de omvangrijke personele bezetting, voor een flink deel bestaand uit breed glimlachend vrouwelijk schoon in uitdagende kleding.

De programma's duren lang, er wordt met geestdrift gepraat en gelachen, vaak door velen tegelijk en de presentatoren paren op waarschijnlijk typisch Italiaanse wijze een wat stijve glamour aan vanzelfsprekende familiariteit. Hoewel alles overduidelijk professioneel geregeld is, hangt er in deze programma's de sfeer van improvisatie, van een spontaan feest. Het heeft er ongetwijfeld ook mee te maken dat ik zo goed als niets versta, maar Rai Uno is op zulke momenten een feest, een lust voor het oog. Amusement van de hoogste kwaliteit: rijk, kundig, overrompelend, maar ook vol overgave en met net dat tikkeltje sentiment en erotische suggestie zodat èn oma èn papa blijven kijken. Een audiovisueel spektakel bestaande uit muziek, rariteiten, stunts, bijgeloof, slapstick, prijzen, pikanterieën en een hoop opwekkend spreekstalmeester-gekwaak. Televisie kortom als geregisseerde volkskermis.

Kijkend naar zulke programma's vol stralende, gestileerde nonsens en prikkelende quasi-chaos kun je gemakkelijk overvallen worden door een hilarische verbazing, die maakt dat je schatert en niets wilt missen van de beelden die je als opperste geniale dwaasheid verschijnen. Zou het er zo uitzien als Wim T. Schippers tientallen miljoenen ter beschikking had? Of is Rai Uno het aanschouwelijke bewijs dat alles zijn eigen beste satire is? Dit is de vermakelijke duizeling, die ik voel bij het bekijken van Rai Uno. Vandaar dat ik er in kan komen dat men een fanclub opricht.

Waar ik het spoor bijster raakte: daar waar Holman en Schröder hun bewondering voor Rai Uno inzetten als kritiek op de Nederlandse televisie. Holman nam zijn rol als voorzitter van de fanclub serieus en poseerde als de overdrijvende fan. Rai Uno gunde volgens hem een blik op de hemel. Niet alleen wemelde het te pas en te onpas van de priesters en bisschoppen, men had de paus zelf aan boord. Belangrijker in zijn verhaal was de roes die Rai Uno opwekte, door louter schoonheid en feestelijkheid te tonen. Weg met de televisie van de verantwoordelijke ernst en die van het slome, lompe amusement, want daar kwam het Nederlandse aanbod toch op neer. Leve Rai Uno waar alles mooier was, bruisender, spontaner en bovenal geiler. Als ik het goed begrepen heb vond hij de grootste kwaliteit van Rai Uno de vrolijke en stijlvolle erotisering van het televisie-amusement. Zo moest het, maar dat kon natuurlijk niet in Nederland.

Natuurlijk kijk ik ook naar Rai Uno om de mooie vrouwen en de sensatie van de brutale camera die benen, décolleté, haren, handen, billen en trotse, pronkende gezichten gretig aftast. Het allermooist zijn trouwens de keurende, misprijzende blikken die de vrouwen elkaar toewerpen. Maar hoe kun je denken dat dat betere televisie is dan Rolf Wouters die met een golfclub slagroomgebakjes het juichende publiek injaagt? Wat wil je dan van televisie-amusement? Holman noemde zichzelf die avond ook een romanticus en zijn schets van Rai Uno als beeld van de hemel doet vermoeden dat al die vrolijke, verzorgd geklede pikanterie hem een droombeeld van onschuld voortovert.

Dat is prachtig, maar wat heeft het met Nederlandse televisie te maken? Waarom zou je die beoordelen met Rai Uno als maatstaf? De Nederlandse zenders bieden een andere stijl van televisie-als-kermis, even kleingeestig en even tenenkrommend hilarisch, even treffend in zijn onthulling van dit land als Rai Uno van Italië. Het is moeilijker om er net zo onbevangen naar te kijken als naar Rai Uno, omdat je alles verstaat. Maar vooral omdat het je niet vreemd is.

De Chirico

De tweede woordvoerder van de fanclub, Rob Schröder, liet afwisselend schilderijen van de surrealistische schilder De Chirico en zijn favoriete beelden van Rai Uno zien. In zijn betoog vertelde hij van zijn jongensdroom een surrealistisch schilder te worden en hoe die verdampte toen hij Rai Uno zag. Zo surrealistisch kon televisie zijn. Het was of hij voor het eerst televisie keek. De vervreemding opende een zee van mogelijkheden en de conclusie moest zijn dat Rai Uno niet alleen surrealisme, maar ook kunst was. Ik begreep eruit dat Schröder vertelde dat het Rai Uno was geweest waardoor hij naar televisie kon kijken alsof het kunst was. Na Rai Uno was alle televisie in aanleg vervreemding en net als kunst onthulling van het onbekende en mysterieuze, hoe banaal het onderwerp ook. Als je het maar met surrealistische inzet maakte.

Rai Uno is oorspronkelijk de zender van de christen-democratische zuil in de Italiaanse maatschappij. Bedoeld als dagelijks elektronisch verenigingsleven voor aanhankelijke gelovigen, gehoorzame werknemers en tevreden, hechte families met een traditionele rolverdeling. Televisie, of ze nu nieuws brengt, sport-evenementen verslaat, shows uitzendt of leerzame documentaires, belichaamt een belangrijk deel van de openbaarheid, wat je het midden van de populaire cultuur kunt noemen. Daar komen de bekendste sterren, meest gebruikte produkten, wijdst verbreide meningen, de populairste problemen en vormen van bijgeloof bij elkaar. Terwijl in nieuws en politieke programma's conflicten en tegenstrijdige meningen voorkomen, is het amusement de gelegenheid om zoveel mogelijk burgers weer een gevoel van gemeenschappelijkheid en saamhorigheid te geven. De shows, spelletjes en kletsprogramma's zouden over de hele wereld kunnen eindigen met het geniale lied uit Hennie Huismans Miniplaybackshow: Met z'n Alluh, Met z'n Ahalluh!

Het allerraarste aan Rai Uno is naar mijn idee dat mensen als Schröder, Holman, ik en wie weet hoeveel anderen, ernaar kijken en zich verbazen. En dat we die verbazing waarderen. Rai Uno is ontzettend gewoon, middle of the road, het is het vermaak van doorsnee Italianen, die er even weinig hemels of surrealistisch aan ontdekken als de doorsnee kijkers hier aan de Postcodeloterijshow, All You Need is Love of de Tandenborstelshow.

Saamhorigheid

Ik vermoed dat wat Schröder, Holman en mij hypnotiseert in Rai Uno juist die gewoonheid is. Die in exotische verpakking gestoken suggestie dat hier op wervelende wijze saamhorigheid gebouwd wordt. Dat miljoenen Italianen zich hierin herkennen en verbonden weten. Dat is het mysterie waar we op afstand deel aan willen hebben. Laten we er geen doekjes om winden: alle drie horen we bij wat vroeger onomwonden de intelligentsia heette. Intellectuelen hadden destijds een voortrekkersrol, moesten steeds verantwoordelijk en kritisch hun positie en rol bepalen tegenover de grote massa. Nu zwalken we tussen high en low culture, zonder duidelijke rol en zonder status en willen we tegelijkertijd wel en niet in de massa opgaan. Over de voorwaarden zijn we in verwarring.

Geen wonder dat onze houding ten opzichte van televisie-amusement (het populairste midden van het midden) een brandpunt van ons ambivalente verlangen naar het midden, naar saamhorigheid, kan worden. De Nederlandse zenders zijn te moeilijk, te verwarrend, te dichtbij om een vorm aan dat verlangen en de reflectie erop te bieden. Rai Uno kan dat blijkbaar wel, omdat het vreemd is en superieur overkomt. Ieder van ons verzint zijn eigen toegangscode tot de magie van de televisie als illusoire versmelter van de massa tot gemeenschap: Holman kiest de vrije, onschuldige geilheid, Schröder de vervreemding van het surrealisme en ik de verbijstering waarin hilariteit en afgrijzen paren. Op de Nederlandse kabel is Rai Uno een lachspiegel.