Corrupt Zaïre valt in snel tempo in stukken uiteen

NAIROBI, 25 OKT. In een arme wijk van de Zaïrese hoofdstad Kinshasa gingen bewoners enkele weken geleden juichend de straat op. Zij hadden vernomen dat bij president Mobutu Sese Seko, onder behandeling in Zwitserland, een dodelijke vorm van prostaatkanker was geconstateerd.

De jubelende sfeer heeft inmiddels plaatsgemaakt voor een diep pessimisme in Kinshasa. Het ontstane machtsvacuüm boezemt iedere Zaïrees nu angst in. Als Mobutu niet levend terugkeert, dreigt er een machtsstrijd waarbij de eenheid van het land op het spel staat.

Zaïre is het meest bizarre land van Afrika. President Mobutu staat aan het hoofd van Zaïre zonder het te regeren. Ministeries functioneren niet. De politieke klasse heeft ieder krediet bij de bevolking verspeeld. Het land begint uiteen te vallen in de facto autonome regio's waar politieke en militaire leiders naar eigen goeddunken handelen. Het economische beleid ontbeert iedere logica.

Zaïre heeft geen staatsapparaat, alleen de presidentiële machtsmachine functioneert. Mobutu heerst over Zaïre alsof het zijn persoonlijke bezit betreft, zoals het gebied in de vorige eeuw privé-eigendom was van koning Leopold II van België.

Hij laat tonnen van de nationale munteenheid drukken, waarmee hij goud en diamanten in het land opkoopt, die hij vervolgens in het buitenland omzet in harde dollars. Een klein en wisselend groepje van vertrouwelingen mag meeprofiteren en moet als tegenprestatie de positie van de president beschermen.

Waar eens een staatsapparaat was, heerst nu anarchie. 'Ieder voor zich', lijkt het motto. Zaïrezen beschrijven de chaos als volgt: een ongeschreven artikel in de grondwet stelt dat iedere Zaïrees voor zichzelf mag en moet zorgen.

Corruptie is dus allang geen vies woord meer. De onbetaalde soldaat vraagt de zakenman geld in ruil voor bescherming. Geeft de handelaar dit niet, dan wordt zijn zaak geplunderd door militairen. Zaïrese ambassades geven de duurste visa ter wereld uit. De diplomaten ontvangen al jarenlang geen salaris meer.

Geboortebewijzen, handelscertificaten of rijbewijzen koop je in Kinshasa op straat van vervalsers. Om je kind op school te krijgen, koop je de leraar om. De corruptie is volledig geïnstitutionaliseerd. Een ambtenaar verdient, als hij krijgt uitbetaald, drie gulden per maand. Bij afwezigheid van de staat verleent de katholieke kerk een landelijke postdienst.

Pagina 4: Zonder 'gids' Mobutu desintegreert Zaïre

Het is alsof het traditionele recept van het Internationale Monetaire Fonds naar de letter wordt uitgevoerd. Het IMF eist een forse inkrimping van het staatsapparaat; in Zaïre is het vrijwel verdwenen. Werd in 1980 tachtig procent van de kinderen ingeënt, in 1993 was dat drie procent. Middeleeuwse ziektes als cholera en de pest keren terug. Het wegennet raakte volledig geërodeerd, driekwart is onbegaanbaar geworden. In 1973 ging 95 procent van de kinderen naar school, nu nog 50 procent. Het jaarlijkse Bruto Nationaal Product per hoofd van de bevolking is teruggevallen van 377 dollar in 1956 tot 117 dollar in 1993. De inflatie op jaarbasis bedraagt duizenden procenten.

Na 1990 kwam het verval in een versnelling. Frankrijk onder Mitterrand verordonneerde de méér-partijen democratie in Afrika en Mobutu gehoorzaamde. Hij ontbond de enige toegestane partij en binnen korte tijd waren er ruim driehonderd politieke partijen, waarvan sommige opgericht door Mobutu zelf. Met indirecte toestemming van de president sloeg het leger in 1991 en in 1993 aan het plunderen, de meeste buitenlanders verlieten het land en de ontwikkelingshulp droogde op. De chaos is compleet. De Grote Leider, de Gids, le Patron, de enige politicus die nog invloed uitoefent en het land bijeen kan houden, heeft het bewijs geleverd: Zaïre kan niet zonder hem.

In 1990 beloofde Mobutu een interim-periode van één jaar tot aan vrije verkiezingen. Die zijn nu voor volgend jaar juli gepland. Of ze doorgaan, is onzeker. Enkele delen van het uitgestrekte land met zijn 45 miljoen inwoners hebben zich de facto aan het centrale gezag in Kinshasa onttrokken.

Zakenlui en lokale politici in de zuidoostelijke regio Kasai introduceerden hun eigen munteenheid en bekostigen het onderwijs met inkomsten uit de plaatselijke diamantwinning. De zuidelijke regio Shaba, waar koper en kobalt worden gewonnen, stuurde in 1993 honderdduizend etnische Baluba's het gebied uit en streeft naar een federale staat.

In de oostelijke provincies Noord- en Zuid-Kivu gingen de bestuurders net als in Shaba etnische tegenstellingen aanwakkeren. Mobutu laat deze desintegratie toe op één voorwaarde: hij eist een deel van de opbrengsten uit de ontginning van grondstoffen. Zo worden de autonome gebieden bijeengehouden door het patronagenetwerk van Mobutu.

Zijn kundigheid om een delicate balans te behouden tussen rivaliserende clans, politici en politieke en militaire groepen blijft ongeëvenaard. Mobutu heeft geen natuurlijke opvolger. Vandaar de vrees voor zijn heengaan, zelfs onder degenen die hem het meest haten: na Mobutu volgt de zondvloed. Wanneer de Gids in de komende weken of maanden komt te overlijden, moet de voorzitter van het parlement hem volgens de grondwet opvolgen. Na het aftreden vorig jaar van de gerespecteerde bisschop Laurent Monsengwo heeft het parlement echter twee voorzitters: één van de oppositie en één van de groep Mobutu-partijen.

In 1993 kwam de oppositieleider Etiënne Tshisikedi naar voren als alternatief voor Mobutu, maar na enkele splitsingen in de oppositie verloor hij aan invloed. Hij geniet aanhang in Kinshasa en wordt op handen gedragen in zijn geboortegebied Kasai, maar voor andere regio's is hij onaanvaardbaar.

Mobutu begon zijn politieke loopbaan in de jaren zestig bij de strijdkrachten. Ook nu zal het leger de doorslag geven als er een machtsstijd ontstaat. De invloedrijkste legerleider is Kpama Baramoto Kata, die behoort tot Mobutu's stam, de Ngbandi. Baramotho zit in de diamant- en goudwinning en is niet gebaat bij een gewelddadige machtsstrijd. De verwachting - en hoop onder Westerse diplomaten - is dat hij de huidige burgerpremier Kengo wa Dondo zal steunen. Om Mobuto op te volgen, moet Kengo echter eerst de grondwet aanpassen. Volgens de constitutie moeten beide ouders van de president Zaïrees zijn. Kengo's vader was een jood uit Polen, zijn moeder een Tutsi uit Zaïre. Mobutu veracht Kengo, die hij onder Westerse druk benoemde. Kengo probeerde namelijk hervormingen door te voeren en enige orde aan te brengen in het corrupte financiële bestel van Zaïre.