'Tatjana is Jeltsins politieke bypass'

MOSKOU, 23 OKT. Russen hebben misschien een afkeer van politiek, maar dit is toch het gesprek van de dag: trouwt Tsjoebais met de dochter van Jeltsin?

Politieke waarnemers zouden zich er normaal niet mee bezig houden. Anatoli Tsjoebais, de 41-jarige stafchef van de president, is al getrouwd, voor de tweede keer om precies te zijn. Jeltsins dochter, de 36-jarige Tatjana Djatsjenko, is twee keer getrouwd geweest. Niets bijzonders in Rusland. Bijzonder is dat het duo 'Tatjana en Tsjoebais' steeds vaker wordt genoemd als dominante factor in het Kremlin.

“Ik was een obstakel voor de plannen van Tsjoebais om een regentschap te vestigen”, zo verklaarde Aleksandr Lebed vorige week zijn ontslag als veiligheidsadviseur. Wil Tsjoebais Rusland in afwezigheid van de zieke president dan alleen regeren, vroeg het Duitse weekblad Der Spiegel hem maandag. “Nee”, antwoordde Lebed. “Samen met de dochter. Ze zijn al helemaal op elkaar ingespeeld.”

De precieze verhouding tussen Tsjoebais en Tatjana Djatsjenko is niet bekend. Geen van beiden laat zich er over uit en de president, die in een sanatorium wacht op een hartoperatie, doet dat al helemaal niet. “Haar rol is die van brug tussen Tsjoebais en Jeltsin. Via haar beïnvloedt Tsjoebais Jeltsin”, meent Sergej Markov, politiek wetenschapper. Hij wijst erop dat nu de president ziek is, mensen die hij persoonlijk vertrouwt extra gewicht krijgen. “Tatjana is de politieke bypass naar Jeltsins hoofd.”

De jongste dochter van de president is zelfs “de enige naar wie hij luistert”, vertelde Nikolaj Jegorov, Tsjoebais' voorganger als stafchef, gisteren in een vraaggesprek met de Komsomolskaja Pravda. Volgens hem heeft Jeltsin het contact met het land verloren en is Tsjoebais, met hulp van Tatjana, de macht aan het overnemen. Jegorov, tegenwoordig regionaal bestuurder 4000 kilometer ten oosten van Moskou, bepleitte daarom nieuwe verkiezingen. “Rusland heeft dringend een functionerende president nodig.”

Familieleden van Russische leiders spelen doorgaans geen zichtbare rol in de politiek. Djatsjenko is een uitzondering. In februari verscheen deze hoog opgeleide wiskundige en moeder van twee kinderen ineens in de verkiezingscampagne van Jeltsin. Zij assisteerde bij het ophalen van de miljoen handtekeningen die nodig waren voor de registratie van Jeltsin als kandidaat. Jeltsin had de inzameling aanvankelijk in handen gegeven van vice-premier Oleg Soskovets, een goede bekende van zijn lijfwacht Aleksandr Korzjakov. Maar Soskovets had er tot dan toe weinig van terecht gebracht. Toen de handtekeningen met haar hulp eenmaal binnen waren, groeide de rol van Tatjana. Als Jeltsin ergens een toespraak hield en zijn haar waaide in de war, dan kwam zijn dochter het kammen. Zij vroeg zijn bewakers hun zonnebril af te zetten omdat zij er uitzagen als gangsters.

Pag.4: 'Ik wil dat de mensen pappa als mens zien'

“Ik wil dat de mensen pappa als man zien, niet alleen als staatsman”, verklaarde ze. Djatsjenko beperkte zich niet tot het polijsten van Jeltsins imago. “Ik hou me met van alles bezig. Ik probeer overal te zijn waar iets misgaat”, erkende zij toen er vergelijkingen werden gemaakt met Claude Chirac, een andere dochter die haar vader met succes in verkiezingen bijstond. “De rol van Tatjana is essentieel”, oordeelde destijds politiek waarnemer Andrej Pjontovski. “Zij is de enige die kritiek op haar vader kan leveren.” Naar verluidt was het ook Tatjana die Jeltsin adviseerde tijdens de campagne niet uitsluitend te vertrouwen op zijn vriend Korzjakov en diens connecties bij de veiligheidsdiensten. Waar of niet: feit is dat Jeltsin een tweede campagneteam in het leven riep, naast dat van Soskovets en Korzjakov. Het bestond uit bankiers, mediadeskundigen en werd geleid door Anatoli Tsjoebais.

Was de verkiezingscampagne een opmerkelijk debuut voor Tatjana, voor Tsjoebais was de campagne een opmerkelijke come-back. Deze onbuigzame econoom uit St. Petersburg was juist twee maanden eerder ontslagen als vice-premier voor economische hervormingen. De communisten en nationalisten hadden de parlementsverkiezingen gewonnen en “Tsjoebais is de schuld”, aldus Jeltsin op een persconferentie. De vice-premier gold in kleine kring als de meest gewaardeerde politicus van het land, maar in brede kring als de meest gehate. De door hem geleide verkoop van staatsbedrijven werd door veel kiezers veroordeeld als een uitverkoop.

Als kandidaat was Tsjoebais dus onaantrekkelijk, maar als organisator is hij moeilijk te evenaren. Dat hij zich ondanks zijn ontslag toch voor Jeltsins herverkiezing inzette, verklaarde hij met een verwijzing naar het alternatief: communisme. Daarbij werd de ex-vice-premier aangespoord door mensen die buitengewoon veel baat hebben bij 'zijn' hervormingen en die mogen worden gezien als zijn achterban: bankiers en ondernemers. Twee van hen, Boris Berezovski en Vladimir Goesinksi, kunnen ook worden omschreven als Ruslands nieuwe mediabaronnen, met grote belangen in respectievelijk ORT en NTV, twee van de drie landelijke tv-kanalen. Het was dit team dat uiteindelijk Jeltsins succesvolle televisiecampagne regisseerde, compleet met popconcerten, een dansende president en een smaadcampagne tegen de communist Zjoeganov.

Niet alleen de kiezer was onder de indruk. Tatjana Djatsjenko had tijdens de maandenlange campagne, zoals de krant Kommersant schreef, “ruimschoots de gelegenheid Tsjoebais' managementkwaliteiten en zijn hoffelijkheid te leren kennen”. Hoe nauw beiden met de president en met elkaar samenwerkten bleek toen Jeltsin vlak voor de verkiezingsdag ziek werd. Volgens het Kremlin was hij slechts verkouden en om te bewijzen dat verder alles in orde was lieten de journaals beelden zien van “Jeltsin in overleg met zijn drie naaste medewerkers”. Onder hen waren Djatsjenko en Tsjoebais.

Nadat de verkiezingen waren gewonnen, werd Tsjoebais door Jeltsin tot hoofd van het presidentiële apparaat gemaakt. Deze verrassende benoeming is nooit afdoende verklaard. Eén van Tsjoebais' nieuwe taken was het leiden van een stuurgroep voor de regionale verkiezingscampagnes van deze herfst. Tatjana Djatsjenko werd lid. Toen eind september bij Rostov een bus met schoolkinderen verongelukte, wilde het Kremlin iemand sturen om medeleven te betuigen. De keus viel, weer, op Tatjana Djatsjenko.

De president pretendeert nog altijd het land te regeren en zijn macht is volgens de grondwet groot. Hij bestuurt echter niet vanachter zijn bureau in het Kremlin, maar vanuit een stoel in het sanatorium Barvicha. Wie adviseren hem daar? Tatjana is familie en heeft vrij toegang tot Barvicha, waar inmiddels ook haar moeder Naina verblijft. Tsjoebais bewaakt als stafchef de agenda van de president, wat betekent dat hij als een portier bepaalt wie er verder nog op bezoek mag komen. Een Russische waarnemer sprak van een 'virtueel presidentschap' met Tsjoebais als belangrijkste programmeur.

De man die altijd werd omschreven als Westers georiënteerde markthervormer heeft in zijn nieuwe functie inmiddels laten zien dat hij evengoed machtspolitiek kan bedrijven als zijn tegenstanders. Ieder die aan de macht van de president tornt, en daarmee aan die van zijn stafchef, stuit op Tsjoebais. Lebed klaagde dat zijn rapporten niet meer bij de president terechtkwamen, maar in de bureaula van Tsjoebais. De berichtgeving op de televisie over de generaal, die rondom de verkiezingen nog zo positief was, werd de laatste weken ineens zeer kritisch. Van alle bekende liberalen in Rusland - oud-premier Gajdar, oud-minister Kozyrev - is Tsjoebais de eerste die meedogenloos opereert.

Maar gaat Tsjoebais nou trouwen met Tatjana? Niets is uitgesloten. “Het is een echte bolsjewiek”, zei parlementariër Grigori Javlinski onlangs in een beschrijving van Jeltsins stafchef, die vandaag honderd dagen in functie is. Het doel heiligt voor hem altijd de middelen.”