C.A. van Peursen 1920-1996; Beminnelijk filosoof

In Den Haag is eind vorige week de cultuurfilosoof C.A. van Peursen op 76-jarige leeftijd overleden. Cornelis Anthonie van Peursen was hoogleraar in de algemene wijsbegeerte aan achtereenvolgens de universiteiten van Groningen en Leiden en aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar hij in de jaren veertig rechten en filosofie had gestudeerd.

Kees van Peursen werd in 1920 in Rotterdam geboren en kwam uit een gereformeerde familie. De gereformeerde wereld is hij altijd trouw gebleven, zij het ook dat hij - als hij niet zelf uit preken ging - in zijn woonplaats Den Haag de hervormde Kloosterkerk bezocht waar vrijdag voor hem een herinneringsdienst wordt gehouden.

Na zijn studies in Amsterdam en zijn promotie (1948) in Leiden over het - in zijn ogen niet pessimistische - existentialisme van J.P. Sartre, was Van Peursen souschef buitenland van het ministerie van onderwijs. Vervolgens was hij lector in de wijsbegeerte in Utrecht (1950-1953) en enkele jaren hoogleraar in Groningen (1953-1961). In 1962 werd hij in Leiden benoemd. Daar bleef hij twintig jaar aan de letterenfaculteit verbonden. Later aanvaardde hij nog een buitengewoon hoogleraarschap aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Prof. Van Peursen heeft veel geschreven. Tot zijn bekendste werken behoren Lichaam, ziel en geest (1956), Wegwijs in de wijsbegeerte (1957), Filosofische oriëntatie (1958) en Cultuur in stroomversnelling (1978). Hij was bovendien oprichter van het blad Wijsgerig Perspectief. Van zijn laatste boek Na het postmodernisme - van metafysica tot filosofisch surrealisme (1994), zegt een van zijn bewonderaars dat het zo geschreven was “dat je het echt kon meemaken. Hij was een imposante man, al strookt die beschrijving niet met de rust van zijn optreden”.

Andere vrienden wijzen erop dat Van Peursens hart, ondanks het feit dat hij in Leiden was gepromoveerd en zo lang aan de Leidse universiteit verbonden is geweest, toch primair bij de vanouds gereformeerde Vrije Universiteit in Amsterdam lag. Dit niettegenstaande het feit dat hij een andere filosofische oriëntatie had en geen aanhanger was van de aan de VU geldende wijsbegeerte van de gereformeerde filosoof H. Dooyeweerd. Van Peursen is volgens sommige vakbroeders tot halverwege de jaren '60 gezichtsbepalend voor de Nederlandse filosofiebeoefening geweest.

Om zijn brede oriëntatie, zijn beminnelijkheid en zijn niet-polemische karakter werd hij ook wel “de ambassadeur van de filosofie” genoemd, zegt een van vroegere Leidse collega's. Hij was een denker die de synthese zocht, onverenigbare opvattingen met elkaar in overeenstemming probeerde te brengen en voor wie de meetbare werkelijkheid en geloofservaringen bij elkaar hoorden.

Het leven van Van Peursen speelde zich niet alleen af in universitaire kringen, maar ook ver daarbuiten.

Bekend waren zijn wijsgerige inleidingen voor het bedrijfsleven en voor tal van andere maatschappelijke en kerkelijke groeperingen. Ook was hij vermaard om de anekdotes die hij kon vertellen, om zijn grote reislust en om zijn gastcolleges in Korea en Japan.

In een interview in NRC Handelsblad zei Van Peursen in 1984: “De ideale filosoof is iemand die tussen de mensen woont. Hij is iemand die openstaat voor actuele ontwikkelingen in kunst en wetenschap. Niet mensenschuw, wel in staat tot een normaal gesprek.”