Herfstlicht, lamplicht en depressies

Ernst ist der Herbst

und wenn die Blätter fallen

sinkt auch das Herz

sinkt auch das Herz

zu trüben Weh herab.

Still ist die Flur

und nach dem Süden

wallen die Sänger stumm

wie nach dem Grab.

De romantici in de vorige eeuw wisten al hoe herfst- en winterdepressies ontstaan. De bladeren vallen en de vrolijk zingende vogels verdwijnen. Daar komt het door. Johannes Brahms zette het gedicht van Klaus Groth op muziek (één van de Fünf Gesänge opus 104). Van de dalende chromatiek in het lied sombert de luisteraar zelfs zomers moeiteloos.

Vraag het de mensen en ze zeggen dat ze in herfst en winter soms wat depri zijn. Dat is niet voldoende voor een depressie. Groningse psychologen en psychiaters die in ons land winterdepressie behandelen en onderzoeken, leiden uit hun enquêtes af dat drie procent van de Nederlanders aan winterdepressie lijdt (die vaak al in de herfst ontstaat). Daarvoor gelden strenge criteria: met de seizoenen terugkerende depressieve perioden, eventueel afgewisseld met tijden van opwinding en overactiviteit (manische perioden) in voorjaar en zomer; ten minste al twee seizoenen volgehouden en tussendoor niet te veel depressies op niet-seizoensgebonden tijdstippen. Van die 450.000 Nederlanders laat nog geen 1.000 zich jaarlijks behandelen. Nog eens acht procent raakt ook fors aan de herfstblues. De depressie van de winterdepressie onderscheidt zich in verschijnselen van de seizoen-ongebonden depressie. De winterdepressiepatiënt heeft een soort winterslaapgedrag: behoefte aan koolhydraten waardoor het gewicht toeneemt en veel slaap. De normaal-depressieve patiënt vergaat juist de eetlust en slaapt slecht.

De Nederlanders staan niet alleen. In de Verenigde Staten neemt het percentage winterdepressie toe met de breedtegraad. Hoe noordelijker hoe meer winterdepressieven, van ruim één procent in Florida tot tien procent in Alaska.

Ontstaat winterdepressie echt door vallende bladeren en wegtrekkende vogels? Ligt het aan de temperatuur? Is het de kleur van het licht, de kortere dag, de afnemende hoeveelheid licht overdag, raakt onze interne biologische klok van slag door kunstlicht, of zijn het toch alleen maar de vooruitzichten op een lange, natte, koude, donkere en winderige winter die onze stemming doet omslaan?

De temperatuur is het in elk geval niet. Want op Hawaii, leert de wetenschappelijke literatuur over seizoensdepressies, lijden ook mensen aan winterdepressie en daar daalt de temperatuur nauwelijks van zomer naar winter.

De kleuren? Wat kan er na die heiige, dodelijk saaie nazomer, met verdroogd geel bermgras onder aangevreten donkergroene populieren, deprimerend zijn aan de vlammende herfstbladeren die in een frisse storm of tintelende eerste vriesnacht hun houvast verliezen? Ja inderdaad, de schemering duurt langer doordat de zon niet meer zo hoog boven de kim komt en in die schemering is het licht roder. Maar geen mens weet of daar iemand depressief van wordt.

De Groningse psycholoog dr. Y. Meesters is gepromoveerd op winterdepressies en heeft de effectiviteit van lichttherapieën onderzocht. Vijf dagen achtereen een half uur daags voor een lichtbak die 10.000 lux met de kleurtemperatuur van daglicht straalt helpt veel mensen van hun winterdepressie af. De therapie kan inmiddels in veel Nederlandse ziekenhuizen worden ondergaan. Patiënten bij wie de winterdepressie jaarlijks terugkomt kunnen ook thuis een lichtbak installeren, maar beginnende patiënten moeten voorzichtig zijn met zelfmedicatie. 10.000 lux is ruim tien keer zoveel licht als op een normaal bureaublad valt. De behandelaren houden graag controle omdat soms een patiënt uit de depressie doorschiet naar een manische periode.

Mensen krijgen winterdepressies en lichttherapie helpt. Maar waardoor winterdepressie ontstaat en waardoor de therapie helpt is nog onbekend. Meesters: “Aanvankelijk werd de lichttherapie gegrondvest op het idee dat de daglichttijd moest worden verlengd. De therapie werd daarom 's morgens vroeg en 's avonds laat gegeven. Maar wij hebben aangetoond dat midden overdag ook goed is. En een half uur voor 10.000 lux helpt net zo goed als de aanvankelijke drie uur voor 2.500 lux. Daarna ontstond het idee dat het ritme van de biologische processen bij patiënten verschoven was ten opzichte van hun slaap-waakritme. Binnen die theorie zou licht in de ochtend gegeven moeten worden en 's avonds niet. Maar therapie 's morgens helpt net zo goed als licht 's middags. Alleen als je 's avonds geeft hebben de patiënten soms wat inslaapproblemen.” Inmiddels wordt zelfs aan een gen voor winterdepressie gedacht. Op IJsland lijdt maar vier procent van de bevolking aan winterdepressie. Dat is erg weinig voor de 65ste breedtegraad, waarop in Alaska tien procent van de bevolking de aandoening heeft. In een naar Canada geëmigreerde groep IJslanders die daar meer licht opvangt komt bij nog geen twee procent winterdepressie voor, terwijl hun buren driemaal zo vaak seizoensgebonden depressief zijn. Meesters: “Het is indirect, maar het wijst erop dat op IJsland de aanleg voor winterdepressie minder is.”

De meeste patiënten die lichttherapie krijgen komen de rest van de winter door zonder zware depressies. Soms is later in de winter een tweede sessie nodig. In Groningen is uitgevonden dat therapie direct bij de eerste verschijnselen (moe, lang slapen, suikerbehoefte) beter is dan wachten tot de depressie is uitgediept.

Melatonine (het modemedicijn tegen jet lag, veroudering en alle andere kwalen) speelt een rol bij het op tijd zetten van onze biologische klok. Maar zowel van het remmen als toedienen van melatonine knapt de winterdepressieve patiënt niet op. Meesters: “Modern maar nog niet onderzocht is de theorie dat licht invloed heeft op de werking van zuurstofbindende heemgroepen in het hemoglobine in ons bloed. Er liggen veel bloedvaatjes in ons netvlies en de heemgroepen zijn gevoelig voor licht. Maar of het waar is en welk mechanisme er achter zou moeten steken, weten we niet. De mogelijkheid is pas geopperd. Het moet nog onderzocht.”

Als zelfs daar al aan wordt begonnen, verdienen ook de vallende bladeren en de trekkende vogels van Groth en Brahms als oorzaak van winterdepressie een serieus onderzoek.