Verbouwing museum in Enschede voltooid na opening nieuwe vleugel; Twenthe kan weer oude kunst tonen

Tentoonstelling: Een groot gedruis en eene onbesuisde vrolykheit; Feesten in de 18e eeuw. 20 oktober t/m 5 januari, Rijksmuseum Twenthe, Enschede. Publicatie met bijdragen van Willem Frijhoff, Frans Grijzenhout, Marieke Knuijt: Primavera Pers, 147 pagina's, 29,50 gulden.

Nadat de afdeling moderne kunst al in mei van dit jaar was geopend, is het nu de beurt aan de oude kunst. De tentoonstelling Een groot gedruis en eene onbesuisde vrolykheit, die vandaag opent, markeert de voltooiing van de verbouwing en de herinrichting van het Rijksmuseum Twenthe. De meest in het oog springende verandering is de nieuwbouw van architect Ben van Berkel. Aan de grote binnenplaats is een ruim museumcafé gebouwd en door de overkapping van een tweede binnenplaats is een nieuwe tentoonstellingsruimte ontstaan. Maar niet alleen de nieuwbouw geeft het museum een ander aanzicht. Ook de inrichting van de oude vleugels van het gebouw is ingrijpend herzien.

De nieuwe opsteling van de collectie oude kunst en kunstnijverheid doet wat denken aan de schilderijenzalen van negentiende eeuwse musea. In chronologische volgorde staan en hangen de werken dicht opeen; soms in meerdere rijen boven elkaar. Het oorspronkelijke wit van de wanden heeft plaats gemaakt voor uitgesproken kleuren, die per zaal verschillen en zo het eigen karakter van de verschillende onderdelen van de opstelling versterken. De kleuren van de wanden zijn in overeenstemming gebracht met het palet van de schilderijen, dat in de loop van de eeuwen immers ook telkens veranderde. Het resultaat noodt vooral tot een aangenaam dwalen, en hier en daar snoepen van het grote aanbod. Een nieuw collectie-onderdeel, ondergebracht in een aparte zaal, vormt de Nederlandse kunst van de achttiende eeuw. Door een groot aantal bruiklenen beschikt het museum nu over een nieuw en gezichtsbepalend aandachtsgebied. Om dat nog eens te benadrukken gaat ook de expositie die nu is ingericht in Van Berkels nieuwe tentoonstellingsruimte over de pruikentijd. Het toepasselijke onderwerp is 'Feesten in de achttiende eeuw'.

De strakke regie van grote openbare festiviteiten in de achttiende eeuw, voorzag in omvangrijke decoraties. Op straten en pleinen werden, bij gelegenheden als de Vrede van Aken (1749) of de Alliantie van de Republiek met Frankrijk (1785 en 1795), grote decorstukken opgetrokken. Ze hadden de vorm van ere- of triomfbogen, tempels of andere gebouwen en waren vaak voorzien van allegorische voorstellingen die sloegen op de aanleiding van het feest. Maar door het tijdelijke karakter van deze bouwsels en de weinig bestendige materialen waarvan ze waren gemaakt, is er vrijwel niets van overgebleven. De geëxposeerde ontwerptekeningen, modellen en geschilderde of gegraveerde voorstellingen van de feestelijkheden geven echter een fraai beeld van de visuele opluistering van de evenementen. Zo tonen drie prenten het imposante vuurwerk dat op de Hofvijver in Den Haag werd afgestoken om de Vrede van Aken te vieren. Van het tijdelijke bouwwerk dat het centrum vormde van dit pyrotechnische evenement, een 'theater' dat rustte op een vlonder van liefst driehonderd vierkante meter, is een schaalmodel van gips en papier tentoongesteld.

Van de geschilderde decoratie van tijdelijke feestarchitectuur werden soms kopieën bewaard. Een gewassen pentekening van Nicolaas Muys bijvoorbeeld stelt de 'Geschonden rechten' voor, een schildering die deel uitmaakte van de wanddecoratie bij de Alliantie-maaltijd in Rotterdam in 1786. Uit de thematiek van de tekening, die duidt op de schending van de rechten en privileges van de Nederlanders door de Oranjes, blijkt dat de patriotten graag inspiratie putten uit de gebeurtenissen tijdens de Opstand van de Nederlanden tegen Spanje in de zestiende eeuw: de personificatie van de Republiek wijst treurend op portretten van de zestiende eeuwse martelaren Van Oldenbarnevelt, De Groot en Hogerbeets. Bewaard gebleven fragmenten van enkele andere attributen van openbare feesten, geven een indruk van het soms bijna aandoenlijke belang dat er kennelijk aan werd gehecht. Zo is er een gedeelte van de versiering die op het Alliantiefeest van 1795 op de Dam in Amsterdam was opgericht: een bundel takjes van de zogenaamde 'vrijheidsboom', zorgvuldig verzegeld en ingelijst.

Heel wat meer materiële overblijfselen zijn er van festiviteiten die zich afspeelden in de privésfeer. Met een groot aantal van de vaak kostbare voorwerpen die er een rol bij speelden, concentreert de tentoonstelling zich op twee belangrijke gebeurtenissen uit het mensenleven die bij uitstek een aanleiding vormen om feest te vieren: het huwelijk en de geboorte. Zulke feesten zullen vaak heel wat minder onstuimig zijn verlopen dan de titel van de tentoonstelling suggereert. Juist in de loop van de achttiende eeuw groeide in de betere kringen de behoefte om heuglijke feiten niet met veel bombarie naar buiten te brengen, maar ze in de relatieve beslotenheid van de eigen sociale klasse te vieren. Een voorbeeld daarvan is het voor die tijd karakteristieke fenomeen van de 'stille bruiloft': een huwelijksvoltrekking, met alle voorbereidingen, die zich geheel binnen de eigen kring afspeelt - en daardoor in scherp contrast staat met de uitbundige boerenbruiloften.

De afbeeldingen van deze huiselijke feesten illustreren vooral de vaste regels en rituelen van het feestvieren in het 'galante tijdperk'. De feestelijkheden zelf zijn opvallend weinig afgebeeld, zeker in vergelijking met de vele zestiende- en zeventiende-eeuwse voorstellingen waarin het liederlijke aspect ervan graag werd benadrukt. Een schilderij van Cornelis Troost dat in Enschede hangt is uitzonderlijk, niet alleen vanwege zijn hoge schilderkunstige kwaliteit, maar ook omdat het aansluit bij de oudere traditie. Het stamt uit een reeks van vijf schilderijen (1739-1740) waarin een gezelschap bepruikte en goedgeklede heren rond een tafel in een statig interieur, in verschillende stadia van dronkenschap en balorigheid, is weergegeven. Zo galant kan het tijdperk dus ook weer niet zijn geweest.