Rusland nog niet klaar met Lebed

Het ontslag van Aleksandr Lebed als Jeltsins nationale veiligheidsadviseur lost geenszins de machtsstrijd in het Kremlin op. Integendeel: het is slechts het voorspel tot een nog veel grimmiger fase in het gevecht om de opvolging van president Jeltsin. De machinaties in Moskou maken nog eens duidelijk dat Rusland, hoewel geen dictatuur meer, nog geen land is waar macht met constitutionele middelen wordt uitgeoefend.

Sinds Lebed een jaar geleden vervroegd vertrok bij de strijdkrachten om een serieuze politieke figuur te worden, stond Jeltsin tussen twee vuren: ofwel hij kon de ambitieuze generaal neutraliseren door hem binnen de Russische regering te halen, ofwel hij kon proberen hem tijdens de verkiezingscampagne te vermorzelen.

Geheel volgens zijn klassieke werkwijze deed de Russische president van allebei een beetje, nu eens dit, dan eens dat. Hij moedigde Lebed aan aan de eerder dit jaar gehouden presidentsverkiezingen deel te nemen, vooral omdat hij - naar later bleek terecht - vermoedde dat de generaal stemmen bij de communisten weg zou trekken. Maar dadelijk na de eerste verkiezingsronde nodigde hij Lebed weer uit om zijn adviseur inzake de nationale veiligheid te worden.

Dat Lebed vroeg of laat uit Jeltsins team zou worden verwijderd, stond wel vast: de president heeft nooit van al te apert ambitieuze mensen gehouden, vooral niet van generaals die boven hun positie wilden uitstijgen. Alles hing echter af van het juiste ogenblik: Jeltsin wilde Lebed waarschijnlijk nog wat langer in de regering houden, hem betrekken in alle schimmige financiële transacties die plaatsvinden op de meeste ministeries, hem opzadelen met onoplosbare problemen om hem vervolgens, wanneer hij eenmaal voldoende in diskrediet was gebracht, te ontslaan en aan de vergetelheid prijs te geven.

Het lag voor de hand dat Lebeds eerste opdracht het beslechten van de strijd in Tsjetsjenië zou zijn, een conflict dat al sinds jaar en dag het moreel van de Russische strijdkrachten en het Russische volk aantastte. Jeltsin ging ervan uit dat de militair Lebed weinig geneigd zou zijn tot onderhandelen met de Tsjetsjeense rebellen.

Maar precies het tegenovergestelde gebeurde: Lebed bleek flexibel en wist binnen twee weken tot afspraken te komen die een einde aan de gevechten maakten. Nog verrassender was dat Lebed weigerde te beantwoorden aan het klassieke imago van de Russische militair: hij was vriendelijk, goed geïnformeerd, televisiegeniek, meer dan bereid de strijdkrachten door inkrimping te hervormen, en volstrekt integer. En de verwarring werd er des te groter op toen Jelt-

sins hartkwaal hem zijn actieve politieke rol ontnam, waardoor Lebed vervroegd de kans kreeg een greep naar meer macht te doen. Het werd duidelijk tijd om de generaal weg te zuiveren.

Lebed had binnen de Russische machtselite weinig medestanders en maakte tijdens zijn korte verblijf in het Kremlin veel vijanden. De belangrijkste onder hen zijn premier Tsjernomyrdin en de presidentiële chef-staf Tsjoebais. Beiden zijn kandidaat voor het presidentschap en in laatste instantie ook elkaars vijanden.

De hefboom waarmee Lebed werd gewipt was een uitlating van de minister van Binnenlandse Zaken, Koelikov, die beweerde dat Lebed betrokken was bij plannen voor een 'coup', de klassieke, bespottelijke aantijging waarmee men zich al het grootste deel van deze eeuw van om het even welke politicus ontdoet. En men wist Jeltsin er ten slotte toe te bewegen hem te ontslaan omdat hij begreep dat hij niet veel keus had: of Lebed vertrok, of de hele machtsstructuur die hij vanuit zijn ziekenhuisbed op afstand bestuurde, zou instorten. Als er in het Kremlin deze week een 'coup' is gepleegd, dan is die door het kamp van Jeltsin beraamd, en niet door Lebed.

Maar dit is nog slechts het begin van wat nog wel eens een lang verhaal zou kunnen worden. Het is duidelijk dat de veiligheidsdiensten - die onder Binnenlandse Zaken ressorteren - tegen Lebed zijn. Minder duidelijk is of Lebed nog op de loyaliteit van de strijdkrachten kan rekenen, waar hij aanvankelijk zeer populair was.

Weliswaar heeft Lebed de benoeming van minister van Defensie Rodionov, deze zomer, gesteund, maar sindsdien hebben de twee onenigheid gekregen over het tempo waarin de strijdkrachten moeten worden hervormd. Het leger zal dus, althans voorlopig, onder controle blijven. En de media, ten slotte, lopen voor het grootste deel aan de leiband van Jeltsin, en zullen zich dus tegen Lebed keren. Zo gezien zal Lebed dus niet kunnen steunen op de belangrijkste pijlers van de macht in Moskou. Maar in Rusland is de schijn altijd anders dan de werkelijkheid.

Een nog deze week gepubliceerd opinieonderzoek geeft aan dat Lebeds persoonlijke populariteit onder gewone Russen thans op 40 procent staat - veel hoger dan die van welke andere politicus ook. Hij is nog geen vier maanden geleden benoemd, en is onder geheimzinnige omstandigheden ontslagen. Lebed zal zichzelf afschilderen als een martelaar. En de meeste Russen zullen geloof hechten aan een generaal die jeugdigheid, kracht en nationalisme in zich verenigt.

Jeltsin is als president herkozen op een groot aantal economische beloften dat hij vervolgens meteen weer ter zijde schoof. Lebed zou de aandacht kunnen vestigen op die gebroken beloften, en ook zou hij de Russen in herinnering kunnen brengen hoe ze nog maar enkele maanden geleden zijn voorgelogen: maar weinig kiezers wisten bij voorbeeld dat de president die ze herkozen tussen de eerste en tweede verkiezingsronde in was geveld door een hartaanval.

De eerste tekenen wijzen erop dat Lebed in hoog tempo gaat werken aan het herstel van zijn politieke basis. Hij kan zich bij voorbeeld weer kandideren voor de parlementszetel die hij moest opgeven toen hij bij de regering kwam. De verkiezingen voor die zetel zijn gepland op 9 februari. Maar Lebed weet ook dat je met enkel populariteit in Rusland niet aan de macht komt; hij moet het systeem van binnenuit openbreken.

Voor dit doel heeft de generaal een pact gesloten met de voormalige chef van de presidentiële veiligheidsdienst, Korzjakov, van wie bekend is dat hij grote hoeveelheden belastend materiaal over Lebeds vijanden in zijn bezit heeft. Lebed geeft hiermee dus te kennen dat Jeltsin, wanneer hij zijn toevlucht neemt tot lage streken, zijn trekken thuis zal krijgen.

Veel hangt af van de vraag hoe lang de zieke Jeltsin de macht nog in handen kan houden. Verdwijnt hij op korte termijn, dan nemen Lebeds kansen enorm toe. Maar als de president van zijn ziekbed opstaat, dan zal het volle vermogen van de Russische staat worden ingezet om de generaal te knakken.

Hoe dan ook, Rusland is nog niet klaar met Lebed. En het is haast onmogelijk om niet een treffende historische parallel te signaleren: bijna tien jaar geleden waagde een energieke politicus het de communistische partij aan te vallen op haar corruptie. Hij werd de partij uitgezet en maar weinigen gaven hem een kans het hoofd boven water te houden. Maar hij veerde weer op, veroverde een parlementszetel, overtuigde de bevolking, ging de confrontatie met de veiligheidsdiensten aan en wist uiteindelijk het hoogste ambt te bereiken.

De naam van die man van tien jaar geleden is Jeltsin. Het is een van de eigenaardigste paradoxen van de recente Russische geschiedenis dat generaal Lebed nu haast stap voor stap diezelfde weg gaat met de bedoeling om uit te komen op Jeltsins plaats. Hij heeft meer kans van slagen dan Jeltsin tien jaar geleden.