'Kohl gedreven door zucht te heersen'

Op het tweedaagse partijcongres van de CDU, dat maandag in Hannover, begint, zal Helmut Kohls leiderschap over de partij worden herbevestigd. Kohl is over twee weken de langst regerende kanselier van de Bondsrepubliek.

BONN, 19 OKT. Enkele jaren geleden betuigden Helmut Kohl en Boris Jeltsin elkaar hun liefde voor de sauna. Sindsdien kan de bondskanselier geen voet in Moskou zetten of de Russische leider vraagt 'even met hem naar de sauna te gaan'. Ook Kohls vriend Theo Waigel mocht een keertje mee. De minister van Financiën lacht er nu nog om. Hij wist niet wat hij zag toen een medewerker van Jeltsin de dampende cabine met de drie zwetende, naakte mannen binnenkwam - gestoken in pak, hemd, stropdas en sokken. Het werk van de president “ging toch gewoon door”, liet Jeltsin de twee verbaasde Duitsers weten.

Voor Kohl gaat er niets boven een persoonlijk contact. In Jeltsin waardeert hij een bijzondere eigenschap die anderen ook Kohl zelf toedichten: met beide benen op de grond staan, open en ongecompliceerd zijn. Over twee weken regeert Kohl langer dan zijn grote voorbeeld Konrad Adenauer, de eerste kanselier van de Bondsrepubliek. Was het slechts een grapje toen Kohl enkele jaren geleden terloops opmerkte dat hij op 3 april 2002 om 7.20 's morgens met pensioen denkt te gaan? In dat geval verslaat hij ook de eerste eenheidskanselier van Duitsland, Otto von Bismarck, die 19 jaar het heft in handen had.

Dezer dagen hangt een sfeer van devotie in Bonn. Schoolklas na schoolklas wordt langs het Bundeskanzleramt geleid waar Kohl kwartier houdt. Het weekblad Der Spiegel liet zijn jarenlange oppositionele houding tegenover de bondskanselier varen en zette hem groot op het omslag: Der ewige Kanzler. En op de televisie gaf Kohl in het populaire praatprogramma Boulevard-Bio antwoorden die herinneringen opriepen aan China's grote 'roerganger' Mao Zedong.

“Men kan alleen maar succes hebben, als men ook nederlagen heeft gekend”, sprak de kanselier. En: “als je de haan op de kerktoren wilt zijn, vang je veel wind.” Kritiek brengt de 'Duitse eik' Kohl niet van zijn stuk. Hij weet: “de situatie is zoals ze is”. Als een schooljongen stelde de interviewer de oude meester zijn vragen.

Lange tijd was Helmut Kohl voorbestemd om niet meer te zijn dan een voetnoot in de Duitse geschiedenis. Enkele jaren voordat hij kanselier zou worden zei zijn politieke rivaal van de CSU, Franz Josef Strauss: “Hij is totaal onbekwaam, bij hem ontbreken de karakterologische, de intellectuele en de politieke voorwaarden.”

Volgende week zit Kohl voor de 23ste keer het partijcongres van de Christen Democratische Unie voor. Zonder zijn positie als partijvoorzitter was zijn macht als kanselier veel kleiner. “Kohl wordt gedreven door de zucht te heersen. Hij gaat instinctief om met de macht”, weet een voormalig naaste medewerker. Kohl zit de kiescommissie voor en bemoeit zich met alles, van tv-spotjes tot verkiezingsaffiches. Hij bepaalt zelfs de rangorde in het vliegtuig.

Zijn plezier in het conflict is in de partij een bron van angst, schreef de Süddeutsche Zeitung. Bevalt hem een optreden niet of een persverklaring, dan wordt de dader terstond op het matje geroepen. Zo nodig werpt hij zijn geweldige lichaam in de strijd, wenkt bestraffend met de wijsvinger of buldert zonder zijn ogen ook maar een seconde van zijn tegenstander af te houden. De kern van Kohls machtsbasis? Hij heeft nauwelijks tegenstanders in de CDU gehad, zegt een prominente partijman. Met oppositie maakt hij korte metten.

Enkele maanden voordat de Muur in Berlijn viel was er voor het eerst een serieuze poging tot revolte. Heiner Geissler, de secretaris-generaal, Bondsdagvoorzitter Rita Süssmuth, minister-president Lothar Späth van Baden-Württemberg en het prominente Bondsdaglid Kurt Biedenkopf leverden kritiek op de kanselier. Ze verweten hem dictatoriaal gedrag. Het viertal wilde dat de partij een koers links van het midden zou varen. Daar voelde Kohl, als Kanzler der Mitte, helemaal niets voor. Späth verliet de politiek, Biedenkopf werd weggepromoveerd naar de nieuwe deelstaat Saksen en Geissler werd uit zijn functie gezet. Na deze oprisping heeft niemand het in de partij meer gewaagd om oppositie te voeren.

Kohls positie in de partij is zo sterk, omdat hij alle rangen heeft doorlopen, weet Eduard Ackermann: “Hij kent de partij door en door.” Ackermann werkte 18 jaar nauw samen met Kohl. Eerst in Ludwigshafen, waar Kohl in de gemeenteraad begon en als minister-president van Rijnland-Palts eindigde. Daarna als oppositieleider in Bonn en vervolgens in het Bundeskanzleramt.

Hoe hoog Kohl ook steeg, met pronk en praal omgeeft hij zich niet, zegt Ackermann. In Bonn zijn de symbolen van macht moeilijk te ontdekken. Bij officiële bezoeken in het buitenland mijdt hij de dienstauto's en laat hij een paar bussen aanrukken, vaak tot wanhoop van zijn gastheren.

Na veertien jaar heeft Kohl niet alleen het duurrecord van het kanselierschap gebroken. Hij is ook de recordhouder van de werkloosheid en de staatsschuld, schreef een weekblad. Het aantal werklozen steeg van 1,8 miljoen in 1982, toen de kanselier aantrad, tot vier miljoen dit jaar. De staatsschuld groeide van 640 miljard mark tot ruim 2,1 biljoen. Dat is niet alleen aan Kohl toe te schrijven. Het is vooral een gevolg van de Duitse eenwording. Kohls inspanningen om de hereniging te bereiken en zijn diplomatieke trapezewerk om het Europese wantrouwen tegen een groot Duitsland weg te nemen, worden als zijn belangrijkste prestaties beschouwd. Dat geeft zelfs de SPD toe.

Kohls fout ligt op binnenlands terrein. De bondskanselier heeft het prijskaartje van de Wiedervereinigung niet goed bekeken. De belastingen hoefden niet te worden verhoogd, beloofde hij in 1990. De kanselier had alleen goed nieuws voor de burgers: de Oostduitsers zouden dezelfde harde mark krijgen, dezelfde AOW en dezelfde lonen als de Westduitsers. Ze kregen het allemaal. Maar de Westduitsers betaalden de lasten.

“Dit was zijn grootste miskleun: de belastingleugen”, zegt Rudolf Dressler, financieel woordvoerder van de oppositionele SPD. Al snel na de eenwording volgde de eerste van een reeks belastingverhogingen. Nog steeds betaalt elke Duitser, ook de Oostduitser, een 'solidariteitstoeslag' van 7,5 procent voor de wederopbouw. Ooit voorspelden SPD-coryfee Helmut Schmidt en SPD-leider Oskar Lafontaine dat de kosten van de eenwording veel hoger zouden zijn dan Kohl had becijferd. Het bedrag van 1.000 miljard mark dat intussen in het Oosten is geïnvesteerd, komt aardig in de buurt.

Deze week erkende Kohl tegenover de met ontslag bedreigde arbeiders van de machinefabriek Sket in Magdeburg (in de nieuwe deelstaat Saksen-Anhalt) dat hij zich had vergist: de opbouw van de markteconomie duurt langer dan hij had voorzien. De Magdeburgers voelden zich bedrogen. Ooit was Sket werkgever van 13.000 arbeiders. Inmiddels zijn er nog slechts 1.500 over omdat het bedrijf zich niet staande weet te houden.

Tezelfdertijd kampt ook het westen van Duitsland met tegenvallende economische groei. De hoge lonen maken de Bondsrepubliek impopulair bij investeerders. De concurrentiepositie verzwakt, bedrijven wijken uit naar het buitenland.

De tijd van het goede nieuws is voorbij. Bezuinigen is nu het credo geworden. De sociale markteconomie moet dringend worden hervormd, meent Kohl. De korting op het ziektegeld, waartegen eerder deze maand werd gestaakt, is nog maar het begin. Drastischer besparingen staan voor de deur. In Kohls CDU staat alles ter discussie. Werkloosheidsuitkeringen kunnen worden verlaagd, de AOW kan worden belast, er wordt gesteggeld over een verhoging van de benzineprijs om een begrotingsgat van tien miljard mark te kunnen dichten. Het CDU-congres dat maandag begint belooft spannend te worden. Wordt het meer dan de gebruikelijke applausmachine voor de jubilaris? De bondskanselier zit inmiddels zó lang in het zadel dat hij ook de miskleunen van zijn politiek krijgt gepresenteerd. Helmut Kohl mag de kanselier zijn die sinds de oorlog het langst regeert, maar is hij daarmee wel de grootste?