Vertrek kan ook een zegen zijn

MOSKOU, 18 OKT. Het heeft uiteindelijk precies vier maanden geduurd, Aleksandr Lebeds verblijf in het Kremlin. Bij zijn aantreden als veiligheidsadviseur vroegen analisten zich al meteen af hoelang de onafhankelijk opererende generaal zich zou kunnen handhaven. Gisteren werd Lebed ontslagen nadat hij vrijwel het hele politieke establishment tot vijand had gemaakt.

Het rumoer waarmee het ontslag gepaard ging klonk inmiddels vertrouwd voor Rusland. Onbewezen beschuldigingen over staatsgrepen, extra politie op straat en uiteindelijk een televisieoptreden van president Jeltsin die zegt dat het zo niet langer kan. Maar de gevolgen zijn ongewis.

Voor Lebeds politieke loopbaan kan het ontslag evengoed een zegen betekenen als een straf. Hij gaat weer als onafhankelijk kandidaat de volgende presidentsverkiezingen in, deze keer met een aantal wapenfeiten achter zijn naam. Lebeds belangrijkste politieke daad, het bestand in Tsjetsjenië, loopt gevaar ongedaan te worden gemaakt. Hij genoot als enige gezag bij zowel federale troepen als rebellen. De machtsstrijd in het Kremlin tenslotte zal naar verwachting nog wel even doorgaan. Dat is nu eenmaal de manier waarop president Boris Jeltsin werkt.

Lebeds verblijf in het centrum van de macht begon op 18 juni, toen Jeltsin hem veiligheidsadviseur en secretaris van de Veiligheidsraad maakte. De 46-jarige generaal b.d. was zojuist derde geworden bij de presidentsverkiezingen met een programma voor 'waarheid en orde'. Zijn belangrijkste taak, wat het Kremlin betreft, was het verslaan van het communistische gevaar in de tweede verkiezingsronde.

Daarna ontwikkelde Lebed zich - opnieuw: wat het Kremlin betreft - zelf tot een gevaar. Met zijn openhartige uitspraken en doortastende optreden groeide de adviseur uit tot de populairste politicus van het land. Hij bracht vrede in Tsjetsjenië, werd als staatsman ontvangen bij de NAVO en domineerde met begrijpelijke taal de avondjournaals. Terwijl twijfels rezen of de herkozen president met zijn hartklachten nog lang zou kunnen regeren, noemde maar liefst veertig procent van de ondervraagden Lebed bij een opiniepeiling als meest vertrouwenwekkende leider. En dus als meest waarschijnlijke opvolger van Jeltsin.

Pagina 5: Lebed maakte zich te veel vijanden in Kremlin

De groeiende weerstand in het Kremlin was niet uitsluitend te wijten aan electorale jaloezie. Lebed heeft ooit gezegd dat een man trots mag zijn vijanden te hebben, en vijanden maakte hij. Premier Tsjernomyrdin joeg hij op de kast door zeggenschap te eisen in de economie. Minister van Binnenlandse Zaken Koelikov wees hij aan als hoofdschuldige van het fiasco in Tsjetsjenië. Zelfs zijn protégé Rodionov, minister van Defensie, vervreemde hij van zich door een voorgestelde reorganisatie van de krijgsmacht 'misdadig' te noemen.

Het duurde niet lang voor de tegenaanvallen begonnen. Jeltsin zelf gaf het startsein. De president weigerde zijn adviseur tijdens diens onderhandelingen met de Tsjetsjeense rebellen te ontmoeten en zei dat hij 'niet helemaal tevreden' over hem was. Joeri Loezjkov, de invloedrijke burgemeester van Moskou, veroordeelde het akkoord dat Lebed bereikte als een 'capitulatie'. Het parlement beschuldigde Lebed van verraad.

De machtsstrijd kreeg het karakter van een modderbadgevecht toen bekend werd dat Lebed aanstuurde op een coalitie met Aleksandr Korzjakov, de voormalige 'Raspoetin' van het Kremlin. In de Russische media is gespeculeerd dat Lebed van Korzjakov compromitterende informatie over zijn rivalen verwachtte, plus toegang tot fondsen voor zijn toekomstige verkiezingskas. Dit zou Lebed voor de gevestigde politieke klasse nog gevaarlijker maken. Waar of niet, kompromat werd het nieuwe toverwoord: beschuldigingen over gangsterpraktijken vlogen over en weer. En steeds werd de naam Lebed genoemd.

Het hoogtepunt werd woensdag de boutade van minister van Binnenlandse Zaken Koelikov. Hij beschuldigde Lebed van het oprichten van een eigen leger, 50.000 man sterk en zei dat er “geheime informatie bestaat dat Lebed de hulp heeft toegezegd gekregen van 1500 Tsjetsjeense strijders om de macht te grijpen”. Lebed ontkende. Maar de president, die daags daarvoor al had gezegd dat het afgelopen moest zijn met de 'verbale duels', toonde zich 'diep geschokt'. En hij ontsloeg de man die “fouten heeft gemaakt die onaanvaardbaar zijn voor Rusland”.

Zo lijkt te zijn uitgekomen wat al was voorspeld: generaals doen het goed in de loopgraven en soms op verkiezingstournee, maar in de wandelgangen worden ze kwetsbaar. Die analyse gaat echter voorbij dat het feit dat Lebed zijn korte tijd in het Kremlin efficiënt heeft gebruikt - voor een toekomstig presidentskandidaat althans.

De televisiebeelden van de veiligheidsadviseur in hemdsmouwen bij de Tsjetsjenen en in donkergrijs pak bij de NAVO zullen niet snel worden vergeten. Welke adviseur is ooit zo als staatsman ontvangen in Brussel? En dat terwijl Lebed zijn zorgvuldig gekoesterde imago van buitenstaander - “het zwarte schaap in de kudde”, zei hij zelf - niet heeft verloren. Dat imago is door zijn ontslag alleen maar versterkt.

In Lebeds autobiografie 'Mijn hart bloedt voor de grootmacht' (1995) waren al opmerkelijke overeenkomsten met Boris Jeltsin te vinden: woeste jeugd, tegenslagen, eigenzinnig optreden. Er kan er weer één worden toegevoegd: verworpen door de heersende macht. De gedachten gaan uit naar 1987, toen partijleider Michail Gorbatsjov de hervormer Boris Jeltsin ruw verwijderde uit het politburo. Jeltsins reputatie als rebel was er voorgoed mee gevestigd en via de stembus haalde hij alsnog zijn gelijk.

De vraag is nu wanneer de stembussen weer opengaan. Officeel zijn er pas presidentsverkiezingen in het jaar 2000. Afgewacht moet worden of Lebed tot die tijd het momentum kan handhaven. Hij heeft aangekondigd politiek aktief te blijven maar in welke hoedanigheid is nog niet duidelijk. Hoe eerder de verkiezingen plaats hebben, zo lijkt het, hoe groter zijn kansen. Zo hangt in Rusland toch weer veel af van het hart van Jeltsin. De afgelopen dagen heeft het weinig rust gehad.