Een kankerend opstel over een beledigd volk

Galina Dutkina: Moscow Days. Life and hard times in the new Russia. Kodansha, 238 blz. ƒ 58,30

Zou er een land bestaan waar meer wordt gekankerd dan Rusland? Mopperen, jammeren, brommen - in Moskou is het onderdeel van ieder gesprek. Ja, wie één nationale karaktertrek der Russen zou moeten noemen, hoeft niet terecht bij de mysterieuze ziel of het geroemde incasseringsvermogen.

Vroeger, klagen de Russen, werd er tenminste nog gelachen. Onder Brezjnev werd met alles de spot gedreven. Over Chroesjtsjov circuleerde menige mop. Zelfs onder Stalin werden er, fluisterend, nog wel eens geintjes gemaakt. Maar wie kent er een grap over Jeltsin?

'Een land dat niet lacht is een ziek land. Mensen die zijn vergeten hoe te lachen zijn ongezond, je kunt onplezierige verrassingen van ze verwachten', schrijft Galina Dutkina in Moscow Days. Life and hard times in the new Russia. 'Misschien zult u als u dit boek leest, begrijpen hoe de Russen zo zijn geworden.'

Begrijpen, niet begrijpen, het zijn in verband met Rusland soms moeilijk hanteerbare termen. Maar van de boeken die de afgelopen jaren over Rusland zijn verschenen, verwoordt dit misschien wel het best hoe de Russen zelf de toestand in hun land zien. Eternal Russia, van de Brit Jonathan Steele, bevat waardevolle inzichten over de continuïteit in de geschiedenis. Imperium, van de Pool Ryszard Kapucinski, biedt mooie reportages. Lenins Tomb, van de Amerikaan David Remnick, heeft zelfs een Pulitzerprijs gewonnen. Maar Moscow Days is een getrouwe weergave van wat hier bij de thee wordt gebezigd.

Dutkina (1952) begint haar verhandeling met een wandeling. 'De straten zijn bedekt met uithangborden in Latijns schrift, alsof dit helemaal niet het centrum van Moskou is maar van Londen of Parijs. Ja, er is één bordje in het Russisch, maar van een kleiner formaat en het doet me denken aan de tijd dat uithangborden nog simpel en eerlijk waren: Kaas, worst, herenkleding. Nu kun je geen wijs uit wat er schuil gaat achter die mooie namen van de winkels. Consi. Boutique. Nina Ricci. Nord American. R-Style. Rifle. Panasonic. Mijn ogen beginnen pijn te doen van alle tekens en reclames.'

Eenmaal binnen neemt de pijn alleen maar toe. De prijzen staan aangegeven in dollars, in D-marken, soms zelfs in Franse franken maar zelden in roebels. Ze moeten wel in roebels worden betaald, daarom bevindt zich bij de kassa een lijst met wisselkoersen. Meestal zijn ze trouwens niet op te brengen, die prijzen. 21 dollar voor lippenstift, 500 dollar voor een badkuip, 10.000 dollar voor een bontjas.

Dan maar naar de GOeM, het staatswarenhuis aan het Rode Plein. Dutkina herinnert het zich nog uit haar jeugd als de plaats waar het lekkerste ijs van heel Moskou werd verkocht. Maar nu? 'Alleen maar produkten met vreemde buitenlandse namen, zoals Bounty, Snickers, Mars, Opal Fruit enzo. De ballonnen komen ook uit het buitenland en zien er raar uit. Zulke ballonnen hadden we niet toen ik klein was.'

Heeft Dutkina iets tegen het Westen? Niet in het bijzonder. Nadat ze tekeer is gegaan tegen geïmporteerde levensmiddelen - 'alles wat verouderd is of vergiftigd eindigt op Russische eettafels' - vervolgt ze: 'Onze Russische gifmengers blijven niet achter. Groenten, vlees en melk die in Rusland worden geproduceerd bevat radionuclide, nitraten of schimmels. Ondanks een verbod worden medische antibiotica nog steeds gebruikt als aanvulling op veevoeder. Als we eten in onze mond stoppen, weten we niet wat er in onze maag belandt. Russische roulette!'

Kortom: het buitenland deugt niet, Rusland deugt niet, niets deugt. En dat geeft de stemming wel ongeveer weer. Niet de stemming onder die Russen die druk bezig zijn de kansen van de hervormingen te grijpen. Ook niet de stemming onder diegenen die zoveel moeite hebben het hoofd boven water te houden dat ze nergens anders over nadenken. Maar wel die onder de grote middengroep die het soms slechter gaat dan vroeger, soms beter, maar nooit zo goed dat volop kan worden geconsumeerd wat de markteconomie nu biedt. En dat wordt als onrechtvaardig ervaren.

Het is misschien ook oneerlijk, jarenlang sparen voor een Lada en dan een jongen die de hele dag bij kiosken rondhangt zien wegrijden in een BMW. Het is frustrerend, dromen van een vakantie in Turkije en een vriendin zien vertrekken naar Parijs.

In de Sovjet-Unie, het rijk van de 'gelijkheid', leerde elke scholier uit een versje van Majakovski wat goed was en wat fout. De arbeider was goed, de bourgeois was fout want 'verschrikkelijk vet als een botervlek, zet hij anderen aan het werk'. In dit soort gedichten was wit nog wit, en zwart nog zwart. Toen de generatie van Dutkina ouder werd, was het precies andersom: wat zwart leek was wit. Ook duidelijk. Maar nu? Een bankier in een Mercedes, is dat een respectabele burger of een gangster?

Het is een verwarring die veel Russen heeft getroffen. De economische hervormingen maken veel mensen vooral moe. Als inwoner van Moskou ben je voordurend aan vakantie toe. Maar waar kun je nog heen? 'Toen ik een tiener was, ging ik elke jaar met vakantie naar de Baltische kust. Tot op de dag van vandaag kan ik me het gouden zand nog voor de geest halen, de doorzichtige zee met de kleur van topaas, de vriendelijke zon, de gerookte vissen die dropen van het vet', schrijft Dutkina. 'Waar is het allemaal gebleven? In een ander land, waar wij Russen voor varkens worden uitgescholden, waar we de borden met eten toegesmeten krijgen, hoewel ze ons dollars afpersen tegen internationale wisselkoersen.' Voor de Krim (Oekraïne), Soechoemi (Georgië) of de Karpaten (Moldavië) geldt hetzelfde. Alle mooie plekjes van vroeger zijn verloren gegaan met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, en er is geen Rus die zich daar al mee heeft verzoend.

Galina Dutkina legt af en toe iets uit. Hoe Russen drie banen tegelijk hebben, hoe zwaar het leven van vrouwen is, hoe het met de religie zit en met het geloof in wonderen. Maar ze gaat vooral tekeer. Dit is een boek dat bij vlagen irriteert, uiteindelijk uitput, maar dat mijn huishoudster deed uitroepen: 'Wie is dat mens? Ze verdient een Nobelprijs!'