De Zoon is Kind geworden

V. Roland Gold, T.L. Hoyt jr, S.H. Ringe, S. Brooks Thistlethwaite, B.H. Throckmorton jr. en B.A. Withers, red.: The new testament and psalms. An inclusive version. Oxford University Press, 535 blz. ƒ 48,55

Wie 'man' zegt, sluit vrouwen en kinderen uit. En uitsluiting is tegenwoordig al snel een doodzonde. Vooral in de Verenigde Staten leidt het politiek correcte gelijkheidsstreven tot geslachtsbewust taalgebruik, of liever gezegd tot geslachtsneutraal woordgebruik - om toch maar vooral niemand voor het hoofd te stoten. Een politieman heet in Amerika allang politiepersoon. Brandweerman werd firefighter. En in de jaren-tachtig-versie van de tv-serie Star Trek gaat de USS Enterprise niet meer naar oorden in het heelal 'where no man has gone before' maar 'where no one has gone before'.

Deze voorbeelden zijn al direct te lezen op de eerste pagina van het voorwoord bij The new testament and psalms. An inclusive version. De boodschap is duidelijk: de vertalers gaan mee met het geslachtsneutrale tij. Sterker nog, ze zeggen zelfs op toekomstige ontwikkelingen te anticiperen. Want ook de zestiende-eeuwse bijbelvertaling van Martin Luther heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de vorming van de Duitse taal, melden de zes vertalers (vier theologen, een methodistenbisschop en een godsdienstleraar) alvast hoopvol. Het uitgangspunt van de Inclusive Version is de New Revised Standard Version (NRSV) uit 1989 van de Amerikaanse Raad van kerken, waarin mannelijke vormen als 'hij' en 'hem' al zoveel mogelijk werden vermeden als ze ook op vrouwen zouden kunnen slaan.

Het Inclusive-experiment, waarvan de eerste druk in de VS binnen een maand was uitverkocht, gaat veel verder dan grammaticale wijzigingen. 'God, my Father-Mother, if it is possible, let this cup pass from me', bidt Jezus in de tuin van Gethsémane, vlak voor zijn kruisiging (Mattheüs 26,39). Nog vreemder zijn zijn woorden in Mattheüs 11,25: 'No one knows the Child except the Father-Mother, and no one knows the Father-Mother except the Child, and anyone whom the Child chooses to reveal God.' En in Romeinen 8,15 verzucht ook Paulus: 'Abba! Father-Mother!'

God de Vader is afgevoerd, de Zoon is Kind geworden. Want het bijbelse beeld van God de Vader is slechts een metafoor, en niet iets om letterlijk te nemen, verklaren de vertalers in hun uitvoerige voorwoord. Er zijn zoveel manieren waarop God niet op een menselijke vader lijkt. God is bijvoorbeeld oneindig, en gewone vaders niet. Het godvaderbeeld kan dus vervangen worden. Hun nieuwe metafoor 'Vader-Moeder' zet aan het denken, hopen de vertalers. De lezer kan zo de metafoor van de 'ouderlijke' liefde en zorg van God op een indringendere manier ervaren, juist omdat niemand op aarde een 'vader-moeder' is.

Tja, het zou kunnen. Maar het is meer tekstvervalsing dan -vertaling, want in het Griekse origineel staat gewoon 'pater' en geen vroeg-christelijke Griek die daarmee 'eigenlijk' ook moeder bedoelde. Erger nog is dat het een zinloze vervalsing is. Misschien dat de metafoor door politiek correcte christenen anders wordt ervaren, maar bij mij roept de Vader-Moeder vooral associaties op met gespletenheid, onduidelijke identiteit en uiteindelijk zelfs met een soort synthetische dubbelgod. Zoiets als Wodan-Jupiter, of Horus-Apollo. Zorg en liefde roept het niet op. En hoe moet dat aflopen voor de drieëenheid?

Als de theologen de lezer echt hadden willen bevrijden van een vadercomplex hadden ze beter 'V.' kunnen gebruiken. Dat zet even goed aan het denken. Of desnoods God de Ouder. Het Engels, God the Parent, mist zelfs nog een mogelijk hinderlijke associatie met ouderen. Dat de vertalers er zelf ook wel moeite mee hadden, blijkt uit het feit dat ze vooral in het Evangelie van Johannes 'Vader' vaak simpelweg met 'God' hebben vertaald, waardoor hun geloof in de kracht van hun eigen metafoor wel een beetje schamel overkomt.

Andere 'verbeteringen' wennen gemakkelijker. Dat blinden, lammen, bezetenen enzovoorts voorzichtig worden aangeduid als 'those who are blind' of 'two people possessed by demons', maakt weinig uit en sluit ook goed aan bij de bijvoegelijke naamwoorden in de Griekse grondtekst. Ook de Nederlandse zeventiende-eeuwse Statenvertaling spreekt van 'twee, van den duivel bezeten', en ook de middeleeuwse Vulgaat geeft 'duo habentes daemones'. Maar dat 'blinde gidsen' zijn vervangen door 'domme gidsen', is een verarming van de tekst.

Aan mannelijke koningen hebben de vertalers een duidelijke hekel. 'The kingdom of heavens' is vervangen door 'the dominion of heavens', en 'king' meestal door 'ruler', 'sovereign' of zelfs gewoon 'monarch'. De Zoon des Mensen is 'the Human One' geworden, maar volgens sommige geleerden is dat ook de oerbetekenis van die uitdrukking, al schijnt het in het Aramees ook gewoon 'ik' te kunnen betekenen. Verder is bij negatief gebruik 'dark' en 'darkness' veranderd in vormen van 'night', en als aartsvader Abraham wordt genoemd, wordt - als het maar even kan - zijn vrouw Sarah in de tekst meegesmokkeld.

Minder amusant en op den duur zelfs irriterend is het gebrek aan consequentheid. Niet met name genoemde personen worden geslachtelijk geneutraliseerd, belooft het voorwoord. Okee, de rijke jongeling die het eeuwige leven zoekt (Mattheüs 19,16-22) is dus een 'someone' en een 'person' geworden. Maar vrouwelijke anonimi blijven vrijwel allen geslachtelijk, zoals bijvoorbeeld de vrouw in Lucas 11,27 die de baarmoeder prijst waaruit Jezus geboren is. Waarom mag zij gewoon 'woman' blijven heten? Dat lijkt me onevenwichtig, maar het voorwoord zwijgt. Er zijn meer inconsequentheden. Waarom is bijvoorbeeld de 'bridegroom' uit Mattheüs 25 niet gewijzigd in een 'person who is about to be married'? Voor het verhaal maakt het niet uit. Zou het gewoon slordigheid zijn?

Erger nog is dat deze bijbel eigenlijk alleen gewaardeerd kan worden door wie de oude versie kent. Voor de argeloze lezer is het progressieve experiment ouderwets betuttelend. Vroeger mochten katholieken niet zelf in de bijbel lezen, die stond zelfs op de index. Want dat zou maar op verkeerde gedachten kunnen brengen. In feite gedragen deze politiek correcte Amerikanen zich even totalitair als het oude Vaticaan. Lezen mag, maar op cruciale punten wordt de inhoud verdoezeld om de lezer tegen verkeerde interpretaties te beschermen.

Neem het Johannesevangelie, waarin herhaaldelijk van 'de joden' wordt gesproken die tegen Christus samenspannen, om zijn dood roepen en kortom Christus' meest duidelijke, ongelovige tegenstanders vormen. In de Inclusive version is de term 'de joden' meestal vervangen door 'de religieuze autoriteiten' of 'de leiders'. Voor de leesbaarheid van de tekst is dat goed, want de vijandige typering van 'de joden' door Johannes is nogal verwarrend voor wie weet dat Christus zelf en zijn leerlingen ook joden waren. Maar ja, het stáát er wel, want het Johannesevangelie is geschreven toen het christendom zich al sterk afzette tegen zijn joodse wortels. Wat is een christendom waard dat zichzelf niet wil confronteren met dat verleden?

De vertalers voeren overigens een wanhopig gevecht, want zolang ze (terecht) terugdeinzen voor echt uitvoerige herschrijvingen blijft bijvoorbeeld de vrouwonvriendelijke ondertoon van veel bijbelpassages overduidelijk. Zo is bijvoorbeeld I Cor.11,3-15 ongewijzigd gebleven. Daarin wordt de echtgenoot het hoofd van zijn vrouw genoemd, en ook wordt er verklaard dat de vrouw voor de man is geschapen en niet de man voor de vrouw.

Soms is het zelfs een beetje zielig hoe weinig effect de wel toegepaste politieke correcties hebben. Neem Ephesiërs 6,5, in NRSV-tekst: 'Slaves, obey your earthly masters with fear and trembling'. Net als op andere plaatsen waar van mensen, vrouwen, kinderen of slaven gehoorzaamheid wordt geëist, is ook hier in de Inclusive version 'obey' vervangen door 'heed', wat zoveel betekent als: letten op, aandacht schenken aan. De 'fear and trembling' is gewoon blijven staan. In hoeverre 'met angst en vreze letten op je meester' verschilt van gewoon gehoorzamen is me niet erg duidelijk.

De bijbel is gewoon veel te robuust om door taalkundige angsthazen te worden aangetast. En tweeduizend jaar bijbeluitleg hebben trouwens geleerd dat taalvaardige christenen in bijbelteksten kunnen lezen wat ze willen, los van wat er letterlijk staat. Waar maken de inclusive theologen zich eigenlijk druk over?