'Geen wonder dat de IRA zich wapent'

Een jaar geleden werd hij nog genoemd als kandidaat voor de Nobelprijs voor de vrede. Hij had de IRA, het verboden Ierse republikeinse leger, in augustus 1994 tot een staakt-het-vuren weten te bewegen. Inmiddels is Gerry Adams, de 48-jarige president van Sinn Fein, de politieke vleugel van de IRA, weer de politieke paria die hij meer dan de helft van zijn leven is geweest.

AMSTERDAM, 17 OKT. Zijn ster is sinds de IRA begin februari met een bomaanslag in Londen de militaire strijd heropende, weer even snel gekelderd als hij omhoog geschoten was.

Adams is dood- en doodmoe. Niet omdat twee premiers hem in één week tijd de les hebben gelezen. Eerst verweet de Ierse premier John Bruton de militaire vleugel van Sinn Fein “verraad” en zei hij dat de IRA zich van nazi-methoden bediende.

Later noemde de Britse premier Major de Sinn Fein-president een hypocriet en leugenaar. “Bespaar me de krokodilletranen. (..) Ik geloof je niet, meneer Adams, ik geloof je niet”, oreerde Major op het congres van zijn Conservatieve partij.

Maar dergelijke beledigingen raken Adams niet meer sinds de Britse geheime dienst al in het begin van de jaren zeventig beweerde dat hij als IRA-bataljonscommandant verantwoordelijk was voor tientallen bomaanslagen, een beschuldiging die hij altijd heeft ontkend.

Wat hem heeft uitgeput zijn de interviews. Hij is op promotietoer voor zijn laatste, autobiografische, boek dat in het Engels 'Before the Dawn' heet en in het Nederlands de titel 'Herinneringen' heeft meegekregen. Wat door de Britse uitgever als een 'autobiografie' wordt gekwalificeerd, noemt Adams liever bescheiden “een persoonlijke vertelling”.

Eerst had hij geweigerd toen zijn Ierse uitgever om zo'n boek had gevraagd. Hij had zijn handen meer dan vol. Het was 1994, nog voordat de IRA tot een staakt-het- vuren had besloten. Maar “om zijn hoofd te legen” waagde hij zich aan een beschrijving van zijn jongensjaren. In de historische entourage van een luxe Amsterdams hotel schildert hij het schrijven “als weldadige vlucht” uit de werkelijkheid.

Maar schrijven is niet meer dan een hobby, zegt Adams. “Ik ben een politiek activist die schrijft, geen schrijver die politiek actief is”.

Zijn plichtgevoel tegenover de katholieke arbeidersklasse waar hij uit voortkomt, weegt zwaarder dan wat hij persoonlijk zou willen, ook als dat betekent dat hij geen normaal familieleven kan leiden.

Op het moment dat zijn zoon Gearoid 23 jaar geleden werd geboren, zat hij in de gevangenis, opgesloten door de Britten. Sindsdien is hij op de vlucht voor Britse militairen en protestantse terroristen, om de paar dagen van verblijfplaats wisselend. Ook tijdens het staakt-het-vuren van de IRA dat anderhalf jaar geduurd heeft. Voor Adams privé is het nooit vrede geweest.

Hij doet daar niet dramatisch over. Ook niet over de protestantse kogels die hem twaalf jaar geleden tijdens een aanslag troffen en waarvan hij de littekens op regenachtige dagen nog altijd voelt.

Of over de granaten die drie jaar geleden bij zijn vrouw en zoon werden binnengegooid. Had hij zijn vrouw niet al een kwart eeuw geleden gewaarschuwd dat hun relatie nooit in een normaal huwelijk resulteren zou?

Maar het voortdurend op de loop zijn zou “ondragelijk” zijn, zegt hij, als dat lot niet door andere Ierse republikeinen werd gedeeld. “Dat andere mensen in eenzelfde situatie verkeren, schept een sfeer van herkenning en solidariteit, die mijn positie dragelijker maakt.”

In 'Before the Dawn' verklaart u waarom de IRA begin jaren zeventig met geweld opkwam voor de onderdrukte katholieken. Kunt u uitleggen waarom de IRA na achttien maanden staakt-het-vuren, acht maanden geleden weer de wapens heeft opgepakt?

“Voor alle duidelijkheid: de IRA was niet verslagen toen ze in 1994 besloot tot een staakt-het-vuren. Net zomin als ze ervan overtuigd was dat haar strijdmethoden niet deugden.

Maar door een gezamenlijke inspanning van John Hume van de Social Democratic and Labour Party (SDLP), de Ierse premier Albert Reynolds, de Iers-Amerikaanse gemeenschap en mijzelf, hebben we de IRA kunnen overreden dat stopzetting van de militaire acties tot een vredesproces zou kunnen leiden. Van die vredesbesprekingen is niks terecht gekomen.

Eerst eiste de Britse regering dat de IRA zich zou overgeven door afstand te doen van al haar wapens. Een compromisvoorstel van de Amerikaanse oud-senator George Mitchell om parallel aan de vredesbesprekingen over ontwapening te praten, werd door premier Major in de vuilnisbak gegooid.

Het enige wat de IRA kreeg voor het laten rusten van de wapens was een politiek vacuüm. Geen wonder dat de IRA haar vertrouwen verloor nadat de Britten geen ernst met het vredesproces maakten.''

Na het staakt-het-vuren van de IRA, ruim twee jaar geleden, ontstond er een breed republikeins front van Sinn Fein, SDLP, Ierse regering en Iers-Amerikaanse gemeenschap, gesteund door de Amerikaanse president Bill Clinton. Heeft de IRA die politieke winst met een hervatting van het geweld verspeeld?

“Het strategisch doel van de Britten was van meet af aan om verdeeldheid te zaaien in het republikeinse front.

Dat lukte voor het eerst toen eind 1994 de Ierse regering viel van Albert Reynolds. Daarna kon de Britse regering rustig achterover leunen en het vredesproces saboteren. Ze heeft nooit meer onder druk gestaan''

Accepteert u het uitgangspunt van de Britse regering dat Sinn Fein niet aan de vredesbesprekingen kan meedoen zolang de IRA niet opnieuw de wapens neerlegt?

“Ik accepteer geen enkele voorwaarde vooraf. Ik kom op voor de rechten van de Noordierse kiezers die eind mei hun stem hebben uitgebracht op Sinn Fein (15,5 procent, red.). Zij hebben de partij een mandaat gegeven om deel te nemen aan de vredesonderhandelingen. Zij zijn niet aansprakelijk voor de acties van de IRA.

Maar ik accepteer dat vredesoverleg het best gedijt in een vreedzame sfeer. John Hume en ik, in overleg met Washington en Dublin, zijn al sinds februari bezig de voorwaarden te scheppen voor een nieuw staakt-het-vuren van de IRA. Maar er is geen enkele aanwijzing dat de Britse regering daaraan wil meewerken.''

Britse kranten meldden begin deze week dat de SDLP en de grootste unionistische partij een doorbraak hadden bereikt in het slepende vredesoverleg. Ontwapening van terreurorganisaties zou niet vooraf, maar parallel aan het politiek overleg besproken kunnen worden. Is dat een basis voor een nieuw IRA-bestand?

“Ik weet het niet. Volgens Ierse kranten hebben de Unionisten al laten weten dat dit compromis niet zou gelden voor Sinn Fein. Dit soort afspraken moet je ook niet overlaten aan partijen.

De regeringen van Groot-Brittannië en Ierland horen de regels van het vredesoverleg te bepalen. Het is in het belang van het vredesproces dat ook Sinn Fein bij die besprekingen aanwezig kan zijn.''