Bedelaars vechten in Hamburg om plaats

In Hamburg wonen de meeste miljonairs van Duitsland. Maar doordat het stadsbestuur steeds minder geld uittrekt voor sociale voorzieningen, groeit het aantal daklozen gestaag. Het 'giftenparlement' wil daaraan iets doen.

HAMBURG, 16 OKT. Het rijke Hamburg wil van zijn bedelaars af. In de grote winkelstraten van de Noordduitse Hanzestad is geen straathoek te vinden waar niet wordt gebedeld. “Wie niets geeft, kan rekenen op een flinke scheldkanonnade”, zegt Verena Niebel, een jonge lerares.

“Je ziet steeds meer bedelaars. Ze worden steeds agressiever.” Elke dag komt Niebel (33) op weg naar school langs het centraal station waar veel wordt gebedeld. Aanvankelijk gaf ze nog wat geld. Soms om de paar meter een mark. Op een gegeven moment hield ze ermee op. Er waren te veel armen bijgekomen.

Het bedelen begint velen op de zenuwen te werken. Omdat de burgers klaagden, is de gemeente in het geweer gekomen. Er ligt een discussiestuk op tafel waarin harde maatregelen worden voorgesteld.

In Hamburg zijn de huizen duur, en de winkeletalages mooi. Hier wonen de meeste miljonairs van Duitsland. Maar de stad kampt met hoge schulden, 28 miljard mark komt zij dit jaar tekort. Het bestuur trekt almaar minder geld uit voor sociale voorzieningen.

Ongeveer 5.500 daklozen telt de stad, waarvan er volgens welzijnsorganisaties 3.000 op straat leven, onder bruggen slapen en in portieken wonen. Volgens andere bronnen is het aantal daklozen veel hoger, cijfers van 30.000 worden genoemd.

Na talloze telefoontjes van geïrriteerde burgers heeft het stadsbestuur vorige week besloten dat er iets moet worden gedaan opdat de bedelaars uit het straatbeeld verdwijnen. In een welvarende stad als Hamburg zou geen mens hoeven bedelen, meent de senator voor Sociale Zaken Helgrit Fischer-Menzel, die lid is van de sociaal-democratische SPD.

Het voorstel met suggesties, dat in het stadsbestuur circuleert, belooft sociale springstof op te leveren. Senator Harmut Wrocklage van Binnenlandse Zaken wil de bedelaars volledig uit de binnenstad verbannen. Hij stelt voor de stad 'gastvrijer' te maken, omdat de vele bedelaars afstotend werken en het toerisme hinderen. Zo moet de politie boetes kunnen uitdelen en zouden bedelaars een vaste plek toegewezen moeten krijgen waar ze mogen bedelen.

Deze suggesties hebben tot grote onenigheid in het stadsbestuur geleid. SPD-burgemeester Henning Voscherau, die het voorstel van Wrocklage steunt, wordt 'plat populisme' verweten. Verjaging uit de binnenstad lost het probleem van de daklozen niet op, menen de critici. “Als ze mij hier wegjagen, ga ik gewoon naar de volgende hoek en bedel ik daar verder”, zegt Jürgen gelaten. Hij is gehuld in vodden en zit voor een boutique in de binnenstad. Nadrukkelijk houdt hij schichtige voorbijgangers een kapot plastic koffiebekertje voor de neus. “Hier in het centrum is het vechten om een plaats.”

Terwijl de bedelaars elke dag opnieuw een plek moeten zien te veroveren en het gemeentebestuur met de kwestie in haar maag zit, heeft lerares Verena Niebel samen met een aantal bezorgde Hamburgers een gedurfd initiatief genomen om de daklozen te helpen. Een Spendenparlament - een giftenparlement - is opgericht. “Het is het enige parlement in de wereld dat uitsluitend haar eigen geld uitgeeft”, zegt Niebel.

“Het Spendenparlament wil concrete sociale projecten financieren waar de stad geen geld in wil steken.” Met een echt parlement heeft deze organisatie overigens niets te maken. Niemand is democratisch gekozen, licht Niebel toe, die voorzitter is. Wel kunnen alle leden meebeslissen over projecten waaraan het geld wordt besteed; vandaar de naam.

Een lid betaalt jaarlijks 120 mark en, als men wil, meer. Het parlement was nog niet opgericht of tal van Hamburgers meldden zich: gewone burgers, prominente zakenlieden, toneelspelers. Zelfs burgemeester Voscherau wilde meedoen. Aanvankelijk waren er zo'n tweehonderd mensen lid. In nog geen jaar zijn dat er drieduizend geworden. De steun van bedrijven uit Hamburg en omgeving noemt Niebel opvallend. Talloze ondernemingen zijn donateur geworden en stellen zo nodig ook ruimte ter beschikking.

Het Hamburgse model heeft inmiddels ook elders in Duitsland navolging gekregen. In juli werd ook in München een giftenparlement opgericht. Stuttgart heeft belangstelling getoond en in Frankfurt, waar de problemen van verslaafde drugsgebruikers en daklozen veel groter zijn, willen burgers soortgelijke maatregelen nemen om de armoede in de binnenstad te bestrijden.

“Het idee is de daklozen een eind op weg te helpen zodat ze uiteindelijk onafhankelijk worden van onze hulp”, zegt Niebel. Ze vindt dat mensen tegenwoordig veel sneller afglijden als er problemen zijn. “Er wordt gekort op sociale voorzieningen. Velen hebben geen sociaal netwerk om klappen te kunnen opvangen. Dus raken ze aan lager wal.”

De bedelaars bestaan volgens haar niet alleen uit drugsverslaafden en alcoholisten. Ook vrouwen die gescheiden zijn en geen opleiding hebben, langdurig werklozen en mensen die hun huur niet meer kunnen betalen, raken aan de grond. Bedelen wordt hun enige alternatief. “Zodra daklozen naar een pension worden gestuurd waar ze hun kamer moeten delen met alcoholici, raken ze vanzelf aan de alcohol. Dan hebben ze er een extra probleem bij”, aldus Niebel.

In principe kan iedere Hamburger een bijstandsuitkering krijgen. Maar de 531 mark per maand zijn onvoldoende, en volgens Niebel durven sommigen niet eens bij de sociale dienst aan te kloppen.

Door het hoge ledenaantal heeft het giftenparlement inmiddels een half miljoen mark in kas die dit jaar aan projecten kan worden besteed. Zo is er een plan gemaakt voor de bouw van goedkope, houten een-persoons-huizen. “Een dakloze heeft dan een ruimte van vier bij vijf meter met douche en keuken. Zo'n onderkomen is niet zo duur en de bedelaar heeft een vast adres.” Op deze manier willen de leden van het Spendenparlament de vicieuze circel doorbreken. Want: heb je geen woning, krijg je geen werk, heb je geen werk, dan krijg je geen woning.

Het Spendenparlament heeft een speciale financiële commissie ingesteld die de projecten kiest. Er ligt een voorstel om een restaurant te openen waar daklozen niet alleen eten, maar ook kunnen werken. Het parlement wil een 'opwarmbus' aanschaffen waar komende winter tientallen daklozen terecht kunnen. Ook is een naai-atelier opgezet voor vrouwen die geen beroep hebben. In één tot twee jaar worden ze opgeleid tot naaister. Met een beetje geluk krijgen ze daarna een baan, aldus Niebel.

Het giftenparlement werkt ook als lobby-organisatie. Zo wilde de stad Hamburg 150 wooncontainers voor daklozen opdoeken, maar door een interventie van het parlement zijn er 25 blijven staan die komende winter hard nodig zullen zijn. “Waar we kunnen, willen we de gemeente onder de neus wrijven dat ze meer voor de daklozen moet doen”, zegt Niebel. “We willen de stad niet van haar sociale verplichtingen ontslaan, maar de politici confronteren met de creativiteit van een aantal praktische burgers.”