Hartoperatie in Rusland: duizend dollar cash

MOSKOU, 15 OKT. Stel, je woont in Rusland, hebt hartproblemen maar heet niet Boris Jeltsin, wat dan? Ljoedmila Filipovna, een 57-jarige lerares, werd uiteindelijk voor duizend dollar contant geopereerd door dezelfde chirurg die volgende maand de president zal opereren. Maar de meeste hartpatiënten, zo geven cardiologen toe, moeten met tabletjes en frisse lucht proberen te genezen.

Bij Filipovna begon het op een zomermiddag vorig jaar met een verzwikte enkel. De eerste arts, die van het dorpspraktijkje bij haar datsja, schreef rust voor. Rust nam de pijn niet weg en bij een tweede bezoek deed hij er ook aspirine bij. Dat hielp evenmin en bij een derde bezoek, deze keer in Moskou, zei de medicus: “Als u erop staat doen we er wel gips om.”

“Het gips hielp wel tegen de pijn in mijn enkel maar intussen had ik ook hevige pijn in mijn borst, van de stress misschien, ik weet het niet”, zegt Filipovna. De arts wist het evenmin. Hij verwees naar een polikliniek. Daar luisterden ze naar haar borst, namen bloed af maar vonden niets alarmerends.

Omdat Filipovna naar eigen zeggen “pijn had zoals bij een bevalling” en bleef aandringen, verwees de polikliniek haar naar het Cardiologische Dispensarium (consultatiebureau). Ze zat er nog dezelfde middag in de wachtkamer. Helaas liep het al tegen zessen. Haal maar een pijnstiller bij de apotheek, ga lekker warm liggen en kom morgen terug, luidde het advies.

De volgende morgen werd een cardiogram gemaakt en bij het zien van de uitslag belde de dienstdoende arts meteen een ambulance. Drie uur later - twee weken na het verzwikken van de enkel - lag de patiënte aan de hartbewaking in een ziekenhuis. Zij kreeg er pijnstillende injecties en pillen. Wat voor injecties en pillen is haar niet verteld. Over een operatie werd evenmin gesproken. Ze wist niet eens wat haar eigenlijk mankeerde.

Na drie weken in het ziekenhuis mocht Ljoedmila dankzij de vakbond van onderwijzend personeel nog een maand uitrusten in een sanatorium. Ze kreeg er weer kleur op haar gezicht, maar ze vertrouwde het gevoel in haar borst nog steeds niet. Gelukkig is de oudste zus van Ljoedmila Filipovna verpleegster.

Niet dat ze iets van hartproblemen wist, maar deze verpleegster had wel een kennis in het cardiologisch instituut van Jevgeni Tsjazov, lijfarts van Leonid Brezjnev en minister van Volksgezondheid onder Gorbatsjov.

Zijn instituut geldt als het beste van het land en een van zijn chirurgen, Renat Aktsjoerin, zal later dit jaar Jeltsin opereren. In januari kon Ljoedmila er terecht voor een consult. Ze werd direct opgenomen en op 6 februari onderging ze er een bypass-operatie, toevallig bij diezelfde Renat Aktsjoerin.

“Het is te danken aan mijn zus, want als je geen relaties hebt kom je er nooit in. De wachtlijst voor dit instituut is anderhalf jaar. En ik heb natuurlijk gezegd dat ik dankbaar zal zijn”, vertelt Filipovna, die te horen heeft gekregen dat ze zich dankzij de bypass geen zorgen meer hoeft te maken.

Ze is nu weer aan het werk. Het enige dat haar verbaast is dat zij ineens geen kaas en boter meer mag eten, terwijl zij dat tijdens haar in ziekenhuis en sanatorium nog elke dag kreeg.

Pagina 4: Hartpatiënten in Rusland: geen geld, geen behandeling

'Ik zal dankbaar zijn' is een magische formule in het Russisch. De verlener van een gunst of dienst krijgt niets concreets aangeboden, dat zou te ruw zijn en is bovendien verboden. Maar hij weet wel dat de begunstigde zijn dankbaarheid materieel zal tonen. In de Sovjet-tijd was het nog vaak in natura: een fles drank, theaterkaartjes, Zwitserse chocola.

In het geval van Filipovna bestond haar dankbaarheid uit duizend dollar in een envelop die zij over de tafel schoof tijdens een consult bij Aktsjoerin. Hij zei eerst dat dat niet nodig was, dat leraressen het net als chirurgen niet breed hebben, maar hij nam de envelop toch aan. Ljoedmila vindt daar niets geks aan, hoewel ze er toch ook niet graag over praat: “Op school gaat het net zo. Als je iets voor iemand doet, krijg je iets terug. Dat weet toch iedereen.”

Aktsjoerin was niet bereikbaar voor commentaar maar Ljoedmila Koennova, geneesheer-directeur van het Cardiologisch Dispensarium van Moskou, bevestigt dat patiënten vaak met 'presentjes' komen. “Acht van de tien artsen nemen ze aan. Dat gebeurt nu eenmaal overal waar het personeel zijn salaris van de overheid moet krijgen”, zegt ze. “ Een chirurg heeft ook een gezin. Met een salaris van 800.000 roebel (250 gulden) kom je niet ver.” Zijzelf aanvaardt als dank voor dit vraaggesprek een fles parfum.

Cardioloog Koennova, onderscheiden als 'verdienstelijk arts van de Russische Federatie', onderstreept dat hartchirurgen in Rusland “gouden handen” hebben en niet onderdoen voor die in het Westen. Jeltsin wilde per se zijn behandeling in eigen land ondergaan en ook de Amerikaanse specialist Michael DeBakey roemt de vaardigheid van zijn Russische collega's. Dat is het probleem niet. Het probleem is bij die Russische specialisten op de behandeltafel te komen.

Koennova heeft de cijfers niet paraat, maar in de VS vinden jaarlijks 300.000 hartoperaties plaats en in Rusland slechts drieduizend. Dat kan niet alleen liggen aan een Amerikaanse neiging te opereren, erkent ze. “De Amerikanen hebben veel meer hartklinieken en elk daarvan heeft ook veel meer geld.” In de Sovjet-Unie kregen ziekenhuizen hun budget van de overheid. Zij werden geacht hun patiënten gratis te helpen, afgezien van het gelegenheidspresentje dan. Sinds 1993 is de bijdrage van de overheid verlaagd en moeten ziekenhuisdirecties zelf de rest bij elkaar zoeken.

Dit heeft geleid tot zogeheten 'commerciële afdelingen' waar patiënten tegen betaling buiten de wachtlijst om worden geholpen. Een hartoperatie kost dan acht- tot tienduizend dollar, volkomen officieel. Het geld komt ten goede aan het ziekenhuis en de patiënt krijgt een nota. Er wordt, zegt Koennova, door patiënten nog slechts mondjesmaat van deze mogelijkheid gebruik gemaakt.

Haar instituut (86 artsen) hanteert een geografische variant op dit systeem. Patiënten uit Moskou worden nog gratis behandeld, die van buiten de stad moeten betalen, per diagnose één tot twee miljoen roebel (315 tot 630 gulden). Er zit logica in, want haar instelling wordt wat het overheidsdeel betreft gefinancierd door de stad Moskou.

Omdat verzekeren geen wijdverbreid gebruik is in Rusland komt nog maar minder dan tien procent van de patiënten van buiten de stad, tegen de helft vroeger. Waar die anderen zijn gebleven, Koennova durft het niet te raden. Ze komen gewoon niet meer. Terwijl provinciesteden als Tver en Toela, beide zo'n 150 kilometer van Moskou, toch geen eigen cardiologische centra hebben.

Geldgebrek is niet de enige verklaring voor het geringe aantal hartoperaties in Rusland. “Het is ook ons conservatisme”, meent Koennova. “We zijn nog geneigd net als vroeger te zeggen: neem maar een tabletje, houd rust en wandel in de frisse lucht. Hartoperaties werden tot voor kort gezien als overdreven luxe, modern gedoe dat bovendien risico's met zich meebracht.”

Koennova zegt te hopen dat een succesvolle operatie op Jeltsin een stimulans zal betekenen voor de Russische hartchirurgie. Tot die tijd zullen de “tienduizenden” (haar schatting) die eigenlijk een bypass nodig hebben, verder leven en sterven zonder ooit in de operatiekamer te zijn geweest.