Nederland is op weg naar een eigen radiozender voor elke soort muziekliefhebber; Bedienen van doelgroepen versplintert omroep

De tijd dat Radio 3 de vaste zender op de meeste radio's was, is voorgoed voorbij. Commerciële zenders worden even populair. Krijgt Nederland een aparte zender voor elke doelgroep?

Een spetterend muziekje met blazers en een koortje vrouwenstemmen, dat zingt: 'You're hearing things, on wonderful Radio London!' Nostalgie voor wie in de jaren zestig naar piratenzenders luisterde, maar de vrolijke herkenningstunes van Radio London (in '67 uit de ether gehaald) zijn sinds juli vorig jaar weer terug op de radio.

De zender van toen is het niet: alleen de naam en de jingles zijn overgenomen. In plaats van jaren zestig-muziek is Afrikaanse muziek, reggae, blues en 'classic rock' (bijvoorbeeld Pink Floyd) te horen, aangevuld met berichten over de Derde Wereld, milieu en andere kwesties die de programmamakers belangrijk vinden.

“Straks hebben we een gesprek met de Dierenbescherming”, vertelt presentator Paul Robberts zijn luisteraars na de jingle, “want het is eindelijk gebeurd met kistkalveren. Kalveren mogen niet meer in een kist worden opgesloten om zo met alleen maar melkpoeder grootgebracht te worden, om op die manier een witter stukje vlees op je bord te krijgen. Goede zaak vinden we dat! Maar zo meteen eerst het recept van vandaag: kip sengala.”

Radio London is één van de commerciële radiozenders in Nederland. Vooral de grotere, zoals Sky Radio, Radio 10 Gold, Radio Noordzee Nationaal en Radio 538 vormen een grote bedreiging voor Radio 3. De luistercijfers van Radio 3 zijn sinds 1992, toen commerciële radio in Nederland begon, scherp gedaald. Het marktaandeel van Radio 3 is bijna de helft van wat het drie jaar geleden was. De commerciële zenders halen nu zo'n veertig procent.

De kelderende luistercijfers dwingen Radio 3 tot een nieuwe aanpak. De enige tijd terug ingevoerde horizontale programmering, elke dag op vaste tijden dezelfde programma's, heeft niet mogen baten. Daarom wordt per 1 januari een muziekcoördinator aangesteld, die de afzonderlijke acht omroepen nog meer op één lijn moet brengen.

“Het aanbod moet in overeenstemming worden met het verloop van de dag”, aldus Jan Steeman, produktie-manager van AKN (AVRO, KRO, NCRV) op Radio 3. “Er is nu wel overleg tussen de verschillende omroepen, maar dat laat nog ruimte voor individuele vrijheid, voor goedbedoelde maar toch storende afwijkingen. Daarom is een centraal commisariaat nodig.”

Ondertussen stemmen steeds meer luisteraars af op de zender die precies biedt wat zij willen horen: niet door presentatoren onderbroken, prettig in het gehoor liggende pop (Sky Radio), oude hits en spelletjes met Tom Mulder (Radio 10 Gold), Nederlandse muziek (Radio Noordzee Nationaal), alternatieve rock (Kink FM), house- en andere dance-muziek (New Dance Radio), liefdesliedjes (Love Radio) of gewoon hits (Hitradio Veronica). Radio 538 is 'the station of a young generation', het nieuwe Arrow Classic Rock (sinds een maand te horen) richt zich op 'oudere jongeren'. Daarnaast zijn er nog Classic FM en JazzRadio.

Het lijkt erop dat in Nederland het Amerikaanse model, gespecialiseerde zenders met elk hun eigen doelgroep, het oude omroepbestel vervangt. Het was dan ook een verblijf in de Verenigde Staten dat Peter Jansen op het idee bracht Radio London te beginnen. Zijn station, gesponsord door onder meer de Body Shop en de Nederlandse Spoorwegen, zendt uit vanuit een in Oost-Duitsland gekocht treinstel, op een stuk oud spoor in het Gelderse dorpje Eerbeek. “Ik had geen zin in een gewoon kantoor, waar al die andere zenders in zitten. Zo'n trein geeft veel exposure. We hadden ook op een boot kunnen gaan zitten, maar dat heeft geen impact meer. Een trein wel.”

Ondanks die exposure zijn de luistercijfers van Radio London nog erg laag. Toch is presentator Paul Robberts ervan overtuigd dat de zender voorziet in een behoefte. “Ik merk het aan de telefoontjes. Laatst deed ik een programma met Afrikaanse muziek. Ik dacht op een gegeven moment: nou doe ik een rustiger nummer. Werd er meteen gebeld: hé man, we hebben hier een feestje, wel wat snellere platen graag! Ze bleken dat elke avond te doen bij dat programma.”

Als elke groep van de bevolking door een aparte zender wordt bediend, dringt de vraag zich op wat nog het bestaansrecht van Radio 3 is. “Wij bieden in verhouding veel ruimte aan nieuwe en afwijkende geluiden”, verdedigt Jan Steeman Radio 3. “Wij durven risico's te nemen. En als wij dat niet doen, wie doet het dan nog wel?” Ad Ossendrijver, samen met Willem van Kooten oprichter van Arrow Classic Rock, zegt: “Ik vind Radio 3 nog altijd de beste zender. Het is de enige zender die hits creëert.”

Eerder dit jaar lanceerde Paul van der Lugt, zendercoördinator van Radio 3, een plan om de commerciële concurrenten met hetzelfde vuur te bestrijden. Hij stelde voor nieuwe publieke popzenders te starten voor specifieke doelgroepen, liefhebbers van gospelmuziek bijvoorbeeld. Zulke nieuwe zenders zouden etherfrequenties nodig hebben, en die zijn schaars.

Nu hebben naast de publieke omroepen alleen Sky, Radio Noordzee, 538 en Classic FM een etherfrequentie, de andere commerciële zenders zijn alleen via de kabel te beluisteren. Voor radiostations is een FM-frequentie erg belangrijk. Lang niet iedere radio is op de kabel aangesloten. En wie alleen via de kabel uitzendt, wordt niet gehoord in auto's of op bouwsteigers.

De vier commerciële frequenties worden op 1 april volgend jaar opnieuw verdeeld. Minister Jorritsma (VenW) stelde onlangs voor ze te veilen aan de hoogste bieders. Kamerleden hebben daarover bedenkingen: het gevaar dat één partij meerdere frequenties opkoopt is immers niet denkbeeldig. En zouden andere overwegingen dan geld geen rol moeten spelen?

“Bij de toewijzing mag er wel op worden gelet dat wij iets unieks brengen”, meent Peter Jansen. Maar dat vindt elke zender van zichzelf. In het jaar 2000 verandert de situatie opnieuw: dan raken de publieke omroepen hun huidige machtiging kwijt. Een mogelijkheid is dat gesproken woord-zenders als Radio 1 alleen een middengolf-frequentie krijgen, zodat meer FM-frequenties vrijkomen voor muziekzenders.

Of is de toekomst aan abonneeradio? Het bedrijf Music Choice biedt luisteraars de keus uit vijfentwintig muziekkanalen: van rock & roll uit de jaren vijftig tot hiphop en wereldmuziek. De abonnees krijgen alleen muziek te horen, geen reclame, presentatoren of spelletjes. De vraag is alleen of we de filemeldingen, recepten, het nieuws en Tom Mulder wel kunnen missen.