Reünisten top van Reykjavik: 'De wereld heeft weer dromers nodig'

Een aantal deelnemers aan de historische top tussen de Verenigde Staten en Rusland in 1986 kwam vorige week na tien jaar weer bij elkaar in Reykjavik voor een terugblik op de Koude Oorlog. Maar het nucleaire gevaar is er nog steeds.

REYKJAVIK, 12 OKT. Het leek een aardig idee van het stadsbestuur van Reykjavik: breng de deelnemers aan de historische topontmoeting op 11 en 12 oktober 1986 tussen de Amerikaanse president Ronald Reagan en de toenmalige Sovjet-leider Michael Gorbatsjov, nog een keer bijeen. Er werd enthousiast op gereageerd en ook nu weer zorgde 'Moskou' voor verrassingen. De een na de andere Russische genodigde liet het afweten, een gevolg van de politieke onzekerheid veroorzaakt door de ziekte van Boris Jeltsin.

De vier vooraanstaande Russische politieke analisten die wel kwamen, confronteerden voormalige Amerikaanse onderhandelaars over wapenbeheersing, zoals Max Kampelman en Kenneth Adelman en ook stafchef van het Witte Huis Donald Regan, met de frustraties van het huidige Rusland. “Dat zoekt naar een nieuwe identiteit” en een “nieuwe strategische relatie” met de Verenigde Staten, zei dr. Sergei Rogov, directeur van het Moskouse Instituut van de Verenigde Staten en Canada en veiligheidsadviseur van de Russische regering.

De beide hoofdrolspelers van de top van Reykjavik - wellicht de belangrijkste in de betrekkingen tussen Oost en West sinds Jalta - waren eveneens afwezig. Reagan, die ernstig ziek is, werd vertegenwoordigd door zijn dochter Maureen. Michael Gorbatsjov stuurde een aardige brief: “Waarachtig Shakespeariaanse passies woedden onder de dunne dekmantel van beleefde en politiek ingehouden onderhandelingen achter de ramen van een gezellige kleine huis nabij de kust van een donkere en somber uitziende oceaan. In ons hart wilden we beiden maar een ding, een eind maken aan de dreiging van een nucleaire oorlog.”

Over de betekenis van de tien uur durende discussies tussen Reagan en Gorbatsjov en de nachtelijke onderhandelingen over wapenbeheersing in Höfdi huis, bestond tussen de enkele tientallen deelnemers aan de conferentie in het Reykjavikse Grand Hotel geen verschil van mening. “Een mijlpaal”, vond Max Kampelman, Reagans toponderhandelaar over strategische wapens, en een “keerpunt” (Rogov) dat leidde tot een reeks belangrijke verdragen over reductie van nucleaire en conventionele wapens, het einde van de Koude Oorlog en uiteindelijk tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de hereniging van Duitsland.

Dat in een nacht en een dag onderhandelen in Reykjavik meer werd bereikt dan in de zeven jaar daaraan voorafgaand, zoals de toenmalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken George Shultz (die wegens andere afspraken verhinderd was) in zijn memoires schreef, is vooral te verklaren uit het optreden van Reagan en Gorbatsjov. “Het waren beiden dromers”, zei Sergei Oznobitsjev, directeur van het Instituut voor Strategische Studies in Moskou. “Beiden streefden naar een wereld zonder kernwapens en Reagan wilde met strategische defensie (destijds bekend als SDI of Star Wars, red.) de bescherming van het Amerikaanse grondgebied garanderen.” Omdat Reagan zijn droom niet wilde opgeven, leverde de top geen tastbaar resulaat op.

De reden waarom Gorbatsjov in IJsland concessie na concessie deed, was volgens Rogov de druk van de Sovjet-militairen te verminderen. “De Sovjet-Unie was een Derde-Wereldland met een omvangrijk militair-industrieel complex”, legt Rogov uit. “Moskou vreesde de technologische spin-off van het Amerikaanse programma. Maar voor de Sovjet-militairen was SDI aanleiding om meer geld te vragen. Wij kregen zelfs twee programma's, een voor strategische defensie en een tegen strategische defensie. In zijn streven naar socialisme met een menselijk gezicht wilde Gorbatsjov de versnelling van de wapenwedloop voorkomen. SDI was een factor die zijn tegenstanders in Moskou tegen hem uitspeelden. Gorbatsjov wilde het gevaar van nucleaire confrontatie verminderen door opruiming van alle ballistische raketten in tien jaar. Daarmee ging hij te ver, hij schoot zichzelf in de voet.”

Dat ook Reagan een 'dromer' was, bevestigde de befaamde historicus Richard Pipes, die tijdens Reagans presidentschap lid was van de Nationale Veiligheidsraad in Washington. “Zelfs in het koudste deel van de Koude Oorlog keek Reagan vooruit”, vertelde Pipes. “In 1981, toen de retoriek (over het 'Rijk van het Kwaad', red.) het eerste hoogtepunt bereikte, schreef Reagan een warme persoonlijke brief aan Brezjnev, met zoveel onnodige concessies dat wij besloten tot enige censuur.” Pipes vervolgt: “In SDI, dat Reagan in 1983 bold out the blue lanceerde, geloofde geen van ons. In 1940 speelde Reagan een rol in de film Murder in the Sky waarin een dodelijke straal voorkomt, en dat verklaarde volgens sommigen zijn geloof in Star Wars.”

Behalve Gorbatsjov, die Reagan bijna een jaar eerder in Genève voor het eerst had ontmoet, maakte in Reykjavik een andere Rus grote indruk op de Amerikaanse delegatie: maarschalk Sergei Achromediev, de stafchef van de Rode leger. Hij bleek een pragmatische onderhandelaar die wars was van alle retoriek. Kenneth Adelman, destijds directeur van het Amerikaanse ontwapeningsbureau ACDA: “In antwoord op mijn vraag zei Achromediev dat hij niet precies wist over hoeveel SS 20-raketten de Sovjet-Unie beschikte. Hij legde kalm uit waarom dat zo was. Ik geloofde hem.” Achromediev maakte ook indruk op de Amerikanen toen hij vertelde hoe hij in 1941 en 1942 zestien maanden onafgebroken aan het front bij Leningrad tegen de Duitsers vocht. In 1991 pleegde hij zelfmoord “omdat er einde is gekomen aan alles waarvoor ik gevochten heb”, zoals hij schreef in een brief die hij achter liet.

De top in Reykjavik leidde tot belangrijke verdragen over wapenbeheersing: de verwijdering van alle kernwapens voor de middellange afstand (INF), aanmerkelijke reductie van de strategische wapens van de VS en het huidige Rusland (Start I), alsmede een substantiële vermindering van de conventionele bewapening in Europa. Het verdrag inzake het verbod van kernproeven dat op 24 september van dit jaar bij de Verenigde Naties in New York werd getekend, was het laatste van de 'agenda van Reykjavik'. Maar het proces van wapenreductie is tot stilstand gekomen. Het belangrijke Start II-verdrag dat voorziet in de verwijdering van intercontinentale raketten met meer dan een kernkop, is nog steeds niet geratificeerd door de Doema, het Russische parlement.

En dat zal niet gebeuren, zolang Rusland dat een “enorme transformatie doormaakt” en “op zoek is naar een nieuwe identiteit”, geen zekerheid heeft over de “strategische relatie” met de Verenigde Staten, voorspelden Sergei Rogov en de andere Russische politieke wetenschappers op de bijeenkomst in Reykjavik. Rogov, wiens analyses door de Amnerikaanse toehoorders hogelijk werden gewaardeerd, hekelde Amerika en de NAVO, die “voorrang geven aan de uitbreiding met Polen, Hongarije en Tsjechië, zonder duidelijkheid te scheppen over welke plaats Rusland in het internationale systeem zal krijgen”.

Max Kampelman en Jonathan Dean, Amerika's voormalige onderhandelaar over conventionele troepenreducties, erkenden dat Washington en het Westen de betrekkingen met het Moskou van Jeltsin tot nu toe “kortzichtig” (Kampelman) en “klungelig” (Dean) hebben behandeld. Allerlei concepten, zoals dat van een veiligheidszone 'van Vancouver tot Wladiwostok' van James Baker (minister van buitenlandse zaken onder president Bush), zijn niet gevolgd door concrete daden. Dean: “Afspraken tussen Clinton en Jeltsin over uitwisseling van gegevens over het nucleaire gevaar zijn de laatste drie jaar een dode letter gebleven.”

Rogov waarschuwde voor “gekke reacties” van Moskou dat “al niet langer gelooft in verdere vermindering van de nucleaire bewapening”. Rogov: “De ratio in de conventionele krachtverhouding is nu één voor Rusland tegen drie voor de NAVO. Na uitbreiding van de NAVO met de drie centraal-Europese landen wordt de verhouding één tot vier. Het is niet toevallig, zoals Andrei Gromyko (minister van buitelandse zaken onder Breznjev) altijd zei, dat Rusland in 1993 de verklaring dat het niet als eerste kernwapens zal inzetten (no first use) heeft ingetrokken. Afhankelijkheid van nucleaire wapens maakt dus deel uit van onze officiële militaire doctrine, temeer omdat Rusland met een nationaal produkt van een zesde of zevende van dat van de Verenigde Staten, niet veel kan ondernemen op het gebied van conventionele wapens.”

De Russische minister van Buitenlandse Zaken Primakov heeft onlangs gewaarschuwd dat Moskou “passende maatregelen” zal nemen als de uitbreiding van het NAVO-gebied in centraal-Europa doorgaat, terwijl de strategische relatie met de VS niet nader wordt ingevuld. Rogov zei dat in Moskou al allerlei opties worden besproken, zoals de introductie van nieuwe tactische nucleaire wapens, de herintegratie van nucleaire eenheden in de strijdkrachten in bepaalde gebieden zoals Kaliningrad (tussen Polen en Litouwen), opschorting van het INF-verdrag en bevriezing van Start I (vermindering van 25.000 kernkoppen van de VS en Rusland samen tot 14.000 en 7000 voor de twee landen elk). Ratificatie van Start II, dat eliminatie van de meest destabiliserende raketten zoals de Russische SS-18 beoogt, zal zeker op de lange baan worden geschoven. Dan zijn we terug bij de logica van de “wederzijds verzekerde vernietiging”, ofwel MAD (mutual assured destruction). De nucleaire wapens van Rusland en Amerika zijn sinds een aantal jaren niet langer op elkaar gericht. Maar iedereen weet dat deze de-targetting in drie minuten ongedaan kan worden gemaakt.”

Max Kampelman betoogde dat een 'gerevitaliseerde agenda' over verdere reductie van de nucleaire bewapening en intensievere samenwerking tussen de VS en Rusland nodig is “omdat 24 landen in de wereld beschikken of op het punt staan beschikking te krijgen over nucleaire, chemische en biologische wapens”. Kampelman: “We moeten streven naar Start III en Start IV, met andere landen erbij.” Steven Miller, directeur van een 'think tank' over veiligheidsvraagstukken aan de universiteit van Harvard, wees erop dat in de militaire en commerciële sector in Rusland in totaal een miljoen mensen werkzaam zijn. Miller: “Afspraken over controle van splijtingsmateriaal dat gebruikt kan worden voor het maken van kernwapens, zijn van het grootste belang voor de veiligheid in de gehele wereld.”

Tien jaar na dato gaat de top van Reykjavik de geschiedenis in als een “monument van intimiteit tussen de VS en Rusland”, zoals een andere Russische veiligheidsexpert, Dimitri Trenin, zei. Hij is verbonden aan de Carnegie Endowment for International Peace. “Die intimiteit zal moeilijk geëvenaard kunnen worden in enige toekomstige relatie tussen beide landen. De wereld heeft nieuwe dromers nodig.”