Nek afsnijden

Het Spui in Amsterdam, een uur of tien, diffuus zonlicht, windstil, geur van stervend blad en het water van het Singel. Vrede in stad en ziel, of, zoals het weerbericht het uitdrukt: rustig najaarsweer. Uit de schaduw van de Heisteeg maakt zich een jongmens los, d.w.z. een man van een jaar of 26 met allure. Zijn pak, zijn tred, gezicht en oogopslag, alles laat weten dat hij de hele dag aan iedereen duidelijk gaat maken nergens bang voor te zijn.

Op het Spui staan bankjes om op te zitten. Hij blijft staan, zet zijn rechtervoet op zo'n bankje, rukt een telefoontje uit zijn zak en prikt een nummer. Zegt: Ja, Bob! Heb je de lijsten? En dan met de stemverheffing van de genadeloze beslistheid: Eerst de kleine schuldeisers! Eerst de kleine schuldeisers de nek afsnijden!

Hij drukt op het knopje uit, stopt het telefoontje in zijn zak en verdwijnt in de richting van het Rokin.

Potstausend. Ergens in de stad lopen of slapen nog nietsvermoedend kleine schuldeisers en ergens anders heeft iemand zojuist de opdracht gekregen, die de nek af te snijden. Het is niet in orde, maar Joost mag weten wat ik er verder van moet denken. Ik berg de gebeurtenis op in het dossier Scènes uit het postmoderne leven.

Het dossier wordt dikker, maar ik weet nog altijd niet wat postmodern betekent. Het is zo'n woord dat je gebruikt als je iets ziet waar het op slaat, en dan ook altijd zeker of bijna zeker weet dat je het goed hebt gebruikt zonder duidelijk te beseffen waarom. Postmodern krijgt een steeds breder bereik, waaruit we kunnen afleiden dat er een tijd is aangebroken die iedere dag meer verschilt van de vorige. Postmodern - het schiet me bij het schrijven te binnen - is bijvoorbeeld de kale analist die voor het nieuws van RTL4 uitlegt wat er in politiek Den Haag gebeurt, ook op het culturele vlak; hoe de situatie daar officieel verandert. Postmodern zijn de 'analisten' die de 'waarnemers' hebben vervangen. Postmodern is het weglaten van zoveel mogelijk lidwoorden. Postmodern is de blazer die ik in een etalage zag, met zoveel mogelijk koperen knopen voorzien van wapentjes in reliëf, voor ƒ 1198“ en niet minder de bedelaar met het uiterlijk van een Afghaanse strijder die zich iedere dag in zoveel mogelijk modieuze lappen kleedt. Postmodern is: zoveel mogelijk.

Ik verbind daar geen conclusies over de naderende ondergang of het aanstaand reveil van de beschaving aan. Het is zeker dat de afgelopen vijf jaar in de buurten van ons Westen iets nieuws ontstaat, een openbaar bestaan zoals we dat nog niet hebben gekend. Achteraf valt dat pas goed vast te stellen, als je de foto's van een jaar of tien, twintig geleden zult bekijken. Dan zie je hoe de volgende periode je toen heeft beslopen. Er bestaan films, gemaakt met één beeldje per minuut (of misschien per vijf minuten) waarop dan binnen bijvoorbeeld weer een kwartier wordt weergegeven hoe een bloem uit de knop komt, zich ontplooit, verwelkt en in de onderdelen van zijn kroonbladeren ter aarde dwarrelt. Er zijn ook apparaten die een foto van je maken, waarna met behulp van een computerprogramma de afbeelding op zo'n manier wordt bewerkt dat je na een paar minuten jezelf ziet zoals je zult zijn als je bijvoorbeeld 75 bent. Druk op de knop om de begeerde leeftijd te bepalen. Verder dan 75 gaat het ding niet, misschien om de klant tegen zichzelf te beschermen. Jonger kun je er ook niet mee worden. Ik ken iemand die iedere dag een foto van zichzelf maakt, onder dezelfde hoek en dezelfde belichting. Daarvoor heeft hij een soort kappersstoel ontworpen, om de onveranderlijkheid van zijn houding te garanderen. Het experiment is nu een jaar of twee aan de gang. Niet voldoende, vindt hij, om van die foto's al de film te maken waarop hij zich in een paar minuten jaren ouder zal zien worden. Maar hij beseft: iedere dag dat hij de voorbereiding tot de film langer laat duren, vermindert hij zijn kans dat hij zichzelf zal zien.

De verandering van een bloem, het menselijk gezicht, of bijvoorbeeld een straatbeeld: dat is allemaal nog betrekkelijk eenvoudig. Je zou een methode moeten vinden om de veranderingen in het geheel van een samenleving over de jaren in een paar minuten te kunnen afdraaien, en dan weer zo dat het niet een versnelde film is - geen Comedy Caper - maar een proces dat vloeiend lijkt te verlopen.

Tot nu toe hebben we alleen gebrekkige middelen om zo'n effect hoogstens een beetje te benaderen: vergelijkende filmmontages, dierbare programma's van het genre Weet je nog wel oudje, en het woord van de chroniqueur, die opschrijft wat hij als nieuw ziet - misschien in de hoop dat het later zal worden gelezen door mensen die verbaasd zullen denken: Was het toen zò; hoe was het mogelijk!

Zoiets dacht ik vaag toen ik eergisteren op het Spui deze postmoderne man door zijn zaktelefoon het bevel hoorde geven, eerst alle kleine schuldeisers de nek af te snijden. Ik had de Robespierre van 1996 gezien.