Machtsstrijd en loterij om hoogste post van VN

NEW YORK, 12 OKT. De ogen van de hoge Arabische VN-diplomaat, een directe assistent van VN-secretaris-generaal Boutros-Ghali, schieten vuur. Het Amerikaanse 'nee' tegen herbenoeming van Boutros-Ghali brengt zelfs deze gedrilde diplomaat uit zijn evenwicht. “De VS gedragen zich als een grote bullebak die iedereen de arm omdraait, als mafiosi die mensen afpersen”, briest hij in zijn kamer op het VN-hoofdkwartier, met uitzicht op 185 wapperende vlaggen van de lidstaten.

Aan de overkant van First Avenue zegt een hoge Amerikaanse VN-diplomaat losjes achter zijn bureau: “Boutros-Ghali is het symbool van alles wat hier misgaat bij de VN. De VN moeten compleet worden hervormd om weer geloofwaardig te worden voor het Amerikaanse Congres en daar steun te krijgen. Daarom willen we een nieuwe SG. En dat wordt niet Boutros-Ghali. Hoe vaak we hem ook moeten vetoën.”

Voor VN-diplomaten is speculeren over het lot van Boutros-Ghali bijna een gezelschapsspel, voor wereldleiders is het de afgelopen weken het meest besproken onderwerp geweest bij de opening van het nieuwe zittingsjaar van de Algemene Vergadering. Allen kijken in spanning uit naar november: dan begint, na de Amerikaanse presidentsverkiezingen, een onvoorspelbare machtsstrijd tussen de grote landen in de Veiligheidsraad over de hoogste diplomatieke post.

De VS willen eind dit jaar af van Boutros-Ghali, desnoods via een veto, terwijl de 73-jarige Egyptenaar vasthoudt aan herbenoeming, gesteund door Rusland, China, Frankrijk, Arabische en Afrikaanse landen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Warren Christopher, bezoekt deze week vijf Afrikaanse hoofdsteden om steun te krijgen voor de aftocht van Boutros-Ghali en steun te geven voor een andere Afrikaanse kandidaat.

Dreigt nu weer een veto-slag zoals in 1981, toen China zestien keer een veto uitsprak tegen een derde termijn van de Oostenrijker Waldheim en de VS zestien keer de Tanzaniaan Salim A. Salim blokkeerden, waarna de Peruviaan Perez de Cuellar als compromis uit de bus kwam? “Wordt dit een bloedbad?”, verwoordt een VN-diplomaat de algehele onzekerheid.

De benoeming van een VN-chef is een grillig ritueel dat eens in de tien jaar voor internationaal gekrakeel zorgt als de zittende man na twee termijnen van vijf jaar het veld ruimt. De VN-veteranen Brian Urquhart en Erskine Childers menen in een recent boek dat de SG-benoeming niet meer dan “een wanordelijke procedure” is, met “weinig tot geen methodisch zoeken” naar geschikte kandidaten.

Voor de tweede keer neemt de poeha al na de eerste termijn van een VN-chef extreme vormen aan. In 1950 vetode de Sovjet-Unie herbenoeming van de Noor Trygve Lie, de eerste SG. Hij werd toen bij hoge uitzondering herbenoemd door de Algemene Vergadering, maar nam drie jaar later ontslag omdat de communistische landen hem dwarsboomden.

Boutros-Ghali is volgens mensen in zijn inner circle “zeer aangeslagen” door het Amerikaanse machtswoord. Toch hopen hij, zijn adviseurs en de hem steunende landen dat president Clinton na een mogelijke herverkiezing hem alsnog een tot twee jaar verkorte, tweede termijn aanbiedt. Na herverkiezing kan Clinton, is hun redenering, soepeler omgaan met de anti-VN-houding van de Republikeinen in het Congres. De Republikeinen laken de VN als een bureaucratisch fossiel, blokkeren contributiebetalingen tot ruim 1 miljard dollar en steken de draak met “Boo-Boo-Ghali”.

“De regering zal niet van gedachten veranderen als zij wordt herkozen”, onderstreepte de Amerikaanse VN-ambassadeur Madeleine Albright onlangs tegenover Europese journalisten. “We zijn erop voorbereid ons veto te gebruiken.” Ze zei dat de VS liever een bestuurder dan een staatsman als SG zien, iemand “die niet schoppend en schreeuwend tot hervormingen gedwongen hoeft te worden”.

Volgens een van haar medewerkers hebben ook “complete debâcles als Bosnië en Somalië” bijgedragen aan “de vermindering van de geloofwaardigheid van de VN in Amerika”. “De negatieve houding van Republikeinen tegenover de VN telt voor ons zeker mee, want die beïnvloedt het Congres”, zegt hij. Maar Albright ontkent dat de oppositie tegen Boutros-Ghali een nummer uit Clintons herverkiezingsrepertoire is, om tegemoet te komen aan de Republikeinen. “Het gaat hier niet om presidentiële politiek. Wij willen zeker zijn dat onze tax dollars goed worden besteed.”

Onlangs zei ook de voorzitter van de vakbond voor VN-stafpersoneel dat de SG zich “geïsoleerd heeft van zijn personeel” door beloften over hervormingen niet na te komen. De directe assistent van Boutros-Ghali wijst er evenwel op dat de staf op het VN-hoofdkantoor de afgelopen jaren van 12.000 naar 9.000 man is teruggebracht en dat de VN-begroting is bevroren. “Boutros heeft juist de grootste hervormingen ooit doorgevoerd. Hij is helaas na de euforie over de Golfoorlog geconfronteerd met een grote hoeveelheid problemen zoals de verspreiding van kleine oorlogen en onze financiële crisis”, zegt de Arabische diplomaat. “Achteraf gezien had hij meer aandacht moeten besteden aan de relatie met het Congres, de regering en de bevolking van Amerika en de organisatie meer begrijpelijk moeten maken. Hij vindt dat nu zelf ook.”

De VN-chef wees dit voorjaar een Amerikaans compromis voor verlenging met één jaar af omdat hij geen “lame duck” wilde zijn. De VS trokken daarop hun aanbod in en lieten via The New York Times uitlekken dat ze bereid zijn zijn herbenoeming te vetoën. “Zeer wreed en ondiplomatiek”, zegt de Boutros-medewerker. “Nogal arrogant om geen consultaties met andere landen te houden”, meent een Europese VN-ambassadeur.

Alleen al het wegbonjouren via The New York Times heeft zoveel kwaad bloed gezet bij lidstaten dat de VS nu omzichtig opereren bij de zoektocht naar een nieuwe VN-baas. Albright heeft al twee keer vergeefs voorgesteld met het selectieproces in de V-raad te beginnen, maar de andere leden weigerden de kwestie nu met haar te bespreken. Sommigen zeiden dat ze niet willen dat de VN nog meer een speelbal worden in de Amerikaanse verkiezingsstrijd dan ze nu al zijn.

De VS hebben in elk geval een oud debat nieuw leven ingeblazen: is er geen betere manier om een VN-chef te kiezen? In theorie kiest de Algemene Vergadering een nieuwe SG op voordracht van de vijftienkoppige V-raad. In praktijk kiezen de vijf permanente leden met vetorecht in die raad degene tegen wie ze de minste bezwaren hebben. Er is geen georganiseerde werving van kandidaten, geen grondig onderzoek naar staat van dienst, geen tijdschema voor nominaties, geen regelgeving voor kandidaten, geen grondig gesprek met kandidaten en ook geen uitvoerige onderlinge discussie in de V-raad. Toeval en vetorecht domineren. “Geen organisatie zou er aan denken haar hoogste baas op deze manier te benoemen”, zei ex-VN-topman Urquhart onlangs. Samen met oud-VN-collega Childers bepleit hij in hun recente studie een meer systematische en democratische procedure.

De steun voor Boutros-Ghali leek tot voor kort solide, maar volgens Amerikaanse diplomaten “begint de ijsberg te breken”. Zij wijzen erop dat minder dan de helft van 125 sprekers in de eerste twee weken van de opening van de Algemene Vergadering hem publiekelijk hebben geprezen of gesteund. Zo'n 22 landen uit vooral Afrika en het Midden-Oosten bepleitten zijn herverkiezing. Ruim 35 landen zwaaiden hem lof toe.

Van de vier andere vaste leden met vetorecht houdt Groot-Brittannië zich stil, maar Rusland, China en Frankrijk hebben Boutros-Ghali in publiekelijke uitlatingen of toespraken gesteund. Zij hebben echter ook laten weten dat als hij niet kan worden herkozen, zij voorstander zijn van een andere Afrikaanse SG. Sinds Dag Hammarskjöld (1953-1961) krijgen alle VN-chefs volgens een traditie een tweede termijn. Als Boutros-Ghali, afkomstig van het Afrikaanse contintent, al na zijn eerste termijn moet opstappen, zou Afrika wel een andere SG mogen leveren. In juli zei de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (OAE) zowel Boutros-Ghali als een mogelijke andere kandidaat uit Afrika te steunen.

De VS kunnen voorlopig niet veel meer dan lobbyen zoals Christopher nu in Afrika doet, onder meer bij de OAE. Hij probeert de Afrikanen ervan te overtuigen hun steun aan Boutros-Ghali in te trekken en te zoeken naar een nieuwe kandidaat, met als argument dat ze anders het risico lopen de post voor Afrika kwijt te raken.

De Ghanese VN-ondersecretaris-generaal voor vredesopraties, Kofi Annan, die goed ligt bij de VS, geldt als een grote kanshebber. Maar de VS waken er voor Annan zelf te lanceren, omdat hij dan ten prooi valt aan een veto van een ander land. “Dat zou een doodskus zijn”, zegt een Amerikaanse diplomaat. “We proberen de Afrikanen te bemoedigen naar voren te treden. Er zijn verscheidene mensen die onze interesse hebben.”

Het Afrikaanse namencircuit ronkt op volle toeren: van Annan, Amara Essy, minister van Buitenlandse Zaken van Ivoorkust, en Hamid Algabid uit Niger, hoofd van de Islamitische Conferentie Organisatie, tot de Tanzaniaanse OAE-voorzitter Salim A. Salim - in '81 al zestien keer gevetood door de VS. Logischerwijs zouden de genoemde vrouwen - de Ierse president Mary Robinson, de Noorse premier Gro Harlem Brundtland, VN-Hoge Commissaris voor vluchtelingen Sadako Ogata uit Japan en de vice-president van de Philippijnse senaat, Leticia Shanani, die zich zelf kandidaat heeft gesteld - nu zijn afgevallen.

Maar logica is doorgaans te ver zoeken in deze loterij. Voor de hoge Amerikaanse diplomaat aan First Avenue is in elk geval één ding duidelijk: “Wij zeggen: 'Boutros-Ghali, trek uw kandidatuur in, u verneukt de VN, u voorkomt dat andere kandidaten zich aanmelden'. Anders krijgen we straks weer een last minute compromiskeuze...”