Golfstroom 'El Niño' ontstond 5000 jaar geleden en kwispelt

Door klimatologen wordt de golfstroom 'El Niño' (in het Nederlands wel als 'Equatoriale Tegenstroom' aangeduid) beschouwd als een uiterst belangrijke parameter, onder meer vanwege de grote hoeveelheid warmte die hiermee van west naar oost door de Stille Oceaan wordt getransporteerd.

Er bestaat een sterke interactie tussen deze golfstroom en het dynamisch evenwicht tussen het water van de Stille Oceaan en de atmosfeer. Daardoor kunnen betrekkelijk kleine wijzigingen in het stromingspatroon van El Niño het klimaat wereldwijd beïnvloeden (Science 4 oktober, blz. 76). Er zijn zelfs hypotheses opgesteld die de afwisseling van ijstijden en interglacialen gedurende de laatste twee miljoen jaar (het IJstijdvak) op z'n minst voor een deel aan de wispelturigheid van deze golfstroom toeschrijven.

In Science (13 september, blz. 1531) brengen Amerikaanse onderzoekers echter verslag uit van een onderzoek waaruit blijkt dat deze golfstroom in ieder geval niet permanent bestaat, en dat wereldwijd optredende klimaatveranderingen dus zeker niet alleen aan het 'kwispelen' van deze golfstroom kunnen worden toegerekend. Volgens hun onderzoek ontstond El Niño circa 5000 jaar geleden. In de daaraan voorafgaande 3000 jaar bestond deze golfstroom niet. Of hij daarvoor weer wel bestond (en zo ja: hoe hij precies verliep) is een vraag die de onderzoekers niet met zekerheid durven te beantwoorden.

Het dateren van het ontstaan van een zeestroming is uiteraard geen eenvoudige zaak. De onderzoekers hebben daarvoor echter een uiterst elegante oplossing gevonden, en wel door het combineren van klimatologische, paleontologische en archeologische gegevens. Daaruit blijkt onder meer dat zelfs de ontwikkeling van de oude Indiaanse culturen langs de kust van Peru - sinds circa 11.000 jaar door mensen bewoond - in sterke mate is beïnvloed door het gedrag van El Niño. Dit is een gevolg van het temperatuurverschil (2-10 ß8C) tussen de relatief warme Equatoriale Tegenstroom en de veel koudere Humboldtstroom die de Peruviaanse kust bereikt wanneer El Niño afwezig is of veel minder sterk is dan thans.

De temperatuurverschillen komen onder meer tot uiting in de aard van de schelpen in de kustwateren, en in de aard van de pollen (van landplanten) die in de kustnabije sedimenten zijn opgenomen. In de vroegere Indiaanse nederzettingen hebben archeologen resten van gewervelde dieren gevonden. De diverse soorten blijken, vooral in hun onderlinge verhoudingen, te variëren op een wijze die overeenkomt met de fluctuaties in temperatuur die blijken uit de schelpen en pollen. Dit wijst erop dat het leefpatroon van de vroegere indianen sterk werd bepaald door El Niño.