Expositie in Middelburg rond stilleven 'microscopist'Museum ruilt schilderij van Mesdag voor een Goedaert

MIDDELBURG, 12 OKT. Het Zeeuws Museum in Middelburg heeft onlangs het paneel Boeket met rozen in een glazen vaas van de 17de-eeuwse stillevenschilder Johannes Goedaert (1617-1668) verworven. Voor het bloemstilleven, nu middelpunt van een kleine tentoonstelling, betaalde het museum na bemiddeling door kunsthandelaar Rob Kattenburg, 350.000 gulden.

Opmerkelijk is dat voor de aankoop van het paneel een ander schilderij uit de museumcollectie van de hand moest worden gedaan: Kalme Zee (ook wel: Bomschuit op het strand te Scheveningen) van H.W. Mesdag. Het is één van de schaarse schilderijen die het museum ooit interessant genoeg vond om op een ansichtkaart af te beelden.

Het Mesdag-schilderij, dat in Middelburg in het depôt was ondergebracht, is nu één van de topstukken op de kunst- en antiekbeurs PAN, die tot en met zondag in de Amsterdamse RAI wordt gehouden. “We hebben van alles geprobeerd om het geld voor dat Goedaert-schilderij op een andere manier bij elkaar te krijgen, maar dat lukte niet”, aldus directrice I.V.T. Spaander van het Zeeuws Museum. Het eigen aankoopbudget, jaarlijks 55.000 gulden, schoot tekort en het museum kreeg nul op het rekest van de Vereniging Rembrandt, aangezien die kort tevoren nog de aanschaf van een zilveren koelvat mogelijk had gemaakt. “Dit was onze laatste keus”, aldus Spaander. Ze wijst erop dat met Kattenburg is afgesproken dat hij een deel van de winst zal afdragen aan het museum. Verder werd bij de ruil vastgelegd dat het doek voor tentoonstellingen opvraagbaar is.

Kattenburg, die 850.000 gulden voor het Mesdag-schilderij vraagt, bevestigt dat bij verkoop boven een bepaald bedrag twee-derde van de winst naar het Zeeuws Museum gaat. Hij heeft naar eigen zeggen al eerder pogingen ondernomen om het te verwerven. Toen hij vernam dat een collega-handelaar de verkoop van Goedaert aan het Zeeuws Museum niet rond kreeg, adviseerde Kattenburg om eens 'een balletje op te gooien' over de Mesdag. Hij nam het stilleven van zijn collega over om een ruil met gesloten beurzen te bewerkstelligen.

Kattenburg: “Ik hoop in de toekomst vaker zaken te doen met musea. Ik weet wel dat het gevoelig ligt in Nederland, maar zolang het om kunstwerken uit depot gaat die via een constructie als deze in de handel terechtkomen, zie ik geen bezwaren. Dit is ook voor musea heel aantrekkelijk.”

Hendrik Willem Mesdag (1831-1915) is vooral bekend door het enorme doek in het Haagse Panorama dat zijn naam draagt. Zijn zee- en strandgezichten met vissersschepen zijn ruim vertegenwoordigd in Nederlandse musea. De twee eeuwen oudere Johannes Goedaert geldt daarentegen als een uiterst 'zeldzaam' meester van wie Nederlandse musea tot dusverre geen enkel werk bezaten. Goedaert werkte in de typisch 'Zeeuwse' trant van de Bosschaert-familie. De belangrijkste vertegenwoordigers daarvan waren Ambrosius Bosschaert, zijn zonen Johannes, Ambrosius (de jonge) en Abraham en zijn schoonzoon Balthasar van der Ast. Ze schilderden nauwgezette, kleurige fruit- en bloemstillevens tegen een donkere achtergrond.

Zoals meer provinciale musea in Nederland (Delft, Den Bosch, Deventer) beschikt Middelburg niet over een collectie oude meesters die recht doet aan de plaatselijke schildersschool. De Bosschaert-familie is volledig afwezig. Met het fraaie paneeltje van Goedaert heeft het museum in elk geval een representatief werk van 17de-eeuwse Zeeuwse stillevenschilderkunst in huis gehaald.

In navolging van zijn stadgenoten gaf 'microscopist' Goedaert de bloemen en bladeren op het ovale schilderij zeer gedetailleerd weer. Veel aandacht had hij ook voor de insecten die zich tussen de bloembladeren schuilhouden: een vlieg, twee vlinders, een bij en een libelle. Met de studie van dergelijk 'kleyn gedierte' heeft Goedaert zich intensief bezig gehouden. “Daerom en veracht geen kleyne dinghen want daer en is in het ondersoeck der natuyr niet dat te vergeefs, of onnut is: maer in teghendeel is de natuyr nergens meer in haer geheel dan in de kleyunste dinghen”, zo schreef de schilder, die - in humanistisch wetenschappelijke traditie - ook als scheikundige, entomoloog en botanicus actief was. Hij beschreef de insectenwereld in het driedelige Metamorphosis Naturalis. De tentoonstelling, die één zaaltje beslaat, toont mooi ingekleurde pagina's uit deze door Goedaert geschreven èn geïllustreerde boeken.

T/m 5/1/97 in het Zeeuws Museum, Abdij Middelburg.