Compaan

Stralend van verdriet heeft Louis van Gaal afscheid genomen van Ajax. Met lippen als herfstbladeren, de ogen donkerder dan de nacht, de handen geflambeerd tot een gebed swingde de coach zijn nakend afscheid de wereld in. Zelden zoveel kilte horen waaien in een menselijk lichaam. De ziel sidderde mee.

Ik dacht eerst nog aan een wreedaardig verzinsel, maar toen hij zelf kreunde dat hij de vleugels wil uitslaan wist ik: er is geen weg terug. De vleugels uitslaan, die ambitie kan in het eenvoudige gemurmel van de voetbalwereld maar uit één mond komen. Een ander zou gezegd hebben: ik wil verse lucht.

Louis van Gaal was een schitterende geleider van glorie en straf. Hij walste, meestal dwars tegen de uitslag in, náást succes en verlies. Ajax was zijn goden- en dodendans, een beetje de dans van een dronken monnik. Soms woest, soms bij het sentimentele af. Zo onberekenbaar als Kanu met de voeten was, zo onberekenbaar was het gemoed van Van Gaal. Ook wel uit noodzaak. Hij wist dat er meer was dan gevechten om relieken, meer modder dan liefde, meer wanhoop dan overmoed. Daar kon de door hem zo bezongen teambuilding niets aan veranderen. Van Gaal heeft bij Ajax vijf jaar alleen gestaan. Wachtend op een kier om risicovrij bemind te worden.

Conform aan het pedagogisch mandaat waarmee hij de wereld toelacht, heeft hij zijn afscheid een herderlijke dimensie meegegeven. Hij wilde tijdig duidelijkheid scheppen 'uit respect voor de club'. En, zo richtte hij zich tot de spelers: dit is de manier waarop je van een grote club afscheid neemt. Louis had altijd al aanleg voor testamentair geneuzel, liefst in de buurt van de brandstapel. Hij mag graag voorgaan in wat hij dan onder communicatieve chic verstaat. Maar ook achter de noblesse van een voetbaltrainer gaan soms een paar schijnbewegingen schuil. Het tijdstip waarop Van Gaal zijn afscheid aankondigt is geen smetteloze révérence naar Ajax. Er is eigenbelang in het geding.

Waarom niet gewacht tot de winterstop? Met kerstmis en nieuwjaar hangen de hoofden van de mensen - dus ook van voetballers - toch al een beetje naar afscheid, kogelgaten in trouw en vriendschap, gebroken dromen. Als Van Gaal in die dagen, aan de rand van een kalkoentafel, tegen de jongens had gezegd: “Heren, ik ga naar Rome”, dan had de verbijstering meteen doorgespoeld kunnen worden met oud zeer. Zeker voor de maëstro van de timing is zo'n achteloze donderdag in oktober te nietszeggend, te grijs en te grauw om grote beslissingen kenbaar te maken. Een afscheid van Van Gaal vraagt om tien graden onder nul, houtvuurtjes langs de weg, steden zonder kinderen, verkleumde schimmen en bevroren woorden. Voor minder decor verlaat een mens van zijn statuur het land niet.

Louis was dus gehaast. Want als maëstro van de timing weet hij ook dat grote Europese clubs vaak niet tot de winterstop wachten om nieuwe perspectieven uit te zetten. Coaches dreigen reeds in november afgerekend te worden op tegenvallende resultaten. Bij Milan heeft het al gerommeld, Robson zit niet lekker bij Barcelona en Lazio Rome bedelt al weken om een katharsis. Door zich nu reeds in volle vrijheid aan te melden geeft Van Gaal die nerveuze clubs het signaal: wacht op deze tovenaar!

Nederland zonder Louis van Gaal, de muizen zullen alsmaar grijzer worden. De Ajax-coach was zo'n prachtige combinatie van cabaret, domineedrift, hooggeleerdheid, streken en primitieve woede dat hij niet door één opvolger te vervangen is. Zelfs niet door Cruijff. Ik zal hem missen. Niet als schietschijf, als compaan in de angst voor dood en liefde, voor de schoonheid van zijn dochters, voor verraad van vaders en vrienden. Vaak was ik ontroerd door Louis. Niet als hij in litanieën stond te blazen, eerder als hij achter die grote, stijve woorden stond te kermen om mededogen.

Na Ajax rest alleen nog de planeet als voetlicht. Het maakt Van Gaal nog kwetsbaarder. Louis is zich daar zeer van bewust. Maar hij heeft geen keuze: in de hoeken van zijn gedachten woekert al jaren het verlangen om de kathedraal Cruijff te overvleugelen. Die prestigestrijd kan alleen in het buitenland worden uitgevochten en daarom moet Louis nu zijn vleugels uitslaan. Als straks zou blijken dat de ambitieuze coach toch lichter dan zijn gedachten is, dan kan hij altijd nog naar het Nederlands elftal. In Zeist zijn de ornamenten even hatelijk als in Rome.