Minachting voor moderne mores

De waterwolf van Itteren. Zondag Ned.3, 20.45-22.00u.

'Itteren is een watergat, dat wordt geregeerd door de waterwolf,'' zegt een dorpsbewoner in De waterwolf van Itteren. Maar anders dan dit citaat doet vermoeden, is de documentaire die de VPRO zondag uitzendt geen spannend verslag van de watersnood die het Limburgse dorpje aan de Maas in 1993 en 1994 trof. Pittoreske beelden van de overstromingen zijn alleen te zien aan het begin van de film, bij wijze van sfeertekening voordat de credits over het scherm rollen. Regisseur Hans Heijnen, die onder meer voor deze documentaire bekroond werd met de Speciale Juryprijs van het Nederlands Film Festival, concentreert zich op het dagelijks leven in Itteren, en vooral op de veranderingen die daarin de afgelopen decennia zijn opgetreden.

Het middelpunt van De waterwolf van Itteren is dan ook niet de Maas, die voornamelijk als decor wordt gebruikt, maar de 79-jarige ex-krantenbezorger Joseph ('Sjoke') Bronckers. Hij is de markantste figuur van het 1200 zielen tellende dorp, nestor en paljas tegelijk. Zijn leven, dat eigenlijk pas echt begon toen hij op zijn 45ste het huis uitging en trouwde, weerspiegelt het ongehaaste bestaan tussen de koeien, de fruitbomen, de akkers en de van tijd tot tijd wassende rivier.

Door middel van klein gesneden interviews met Sjoke en zijn mededorpsbewoners - de film is ondertiteld, want iedereen spreekt de Frankische streektaal - roept Heijnen het beeld op van een hechte maar sterk vergrijsde gemeenschap die sterk verbonden is met kerk en natuur en die vooral minachting toont voor de mores van de moderne tijd. “Vroeger hadden de mensen geen last van de overstromingen,” zegt een oudere man. “Want ze hadden niet zoveel dat beschadigd kon worden.”

Net als in Het geheim van Ossenisse (1995), zijn lange documentaire over een gehucht in Zeeuws-Vlaanderen, toont Heijnen een scherp oog voor de très petite histoire van het Nederlandse streekleven. Hij is de filmende pendant van de Itterse dorpsfotograaf die de afgelopen jaren systematisch is gaan vastleggen wat er in zijn omgeving aan het verdwijnen is. Dat hij tegelijkertijd een talent- en liefdevol portrettist van excentriekelingen is, geeft De waterwolf van Itteren nog een extra vleugje Montaillou.