Helmut Kohl over de Duitse hereniging; Het succesvolle solisme van een kanselier

Helmut Kohl: Ich Wollte Deutschlands Einheit. Dargestellt von Kai Diekmann und Ralf Georg Reuth. Propyläen Verlag. 488 blz. ƒ 55,20

Zijn grote inspirator Konrad Adenauer had het hem gezegd. Ooit zou de Sovjet-Unie inzien dat de deling van Duitsland, en Europa, niet langer in haar belang zou zijn. Ooit zou de eenwording er komen. “Als zich een gunstig moment voordoet, mogen we zo'n kans niet onbenut laten”, zei der Alte uit Rhöndorf, die in 1949 de eerste naoorlogse bondskanselier van West-Duitsland was geworden.

Helmut Kohl was nog een jong CDU-politicus, het was 1961. Maar de woorden van Adenauer, de staatsman die zijn land weer aanzien en respect had bezorgd, waren Kohl bijgebleven. Toen het ogenblik naderde, greep hij zijn kans. Bijna dertig jaar later, in de herfst van 1990, werd de droom van de Duitse eenwording voltooid.

Ich wollte Deutschlands Einheit, is de titel van het boek van de bondskanselier dat vorige week is verschenen. Het is een meeslepend persoonlijk verslag van de dramatische gebeurtenissen tussen de zomer van 1989 en de herfst van 1990, van het diplomatieke trapezewerk dat tot de Wiedervereinigung met Oost-Duitsland leidde.

Het zijn geen memoires zoals Michael Gorbatsjov, Margaret Thatcher en François Mitterrand hebben geschreven. De hoofdrolspelers aan geallieerde zijde stelden na hun ambtsperiode hun herinneringen op schrift. Helmut Kohl is de enige acteur uit dit historische proces die nog in functie is.

Kohl liet zijn verhaal optekenen door twee journalisten van Bild, Kai Diekmann en Ralf Georg Reuth. Zij hebben daartoe lange gesprekken met hem gevoerd, in zijn bungalow bij het Bundeskanzleramt te Bonn en tijdens zijn vakantieverblijf in Sankt Gilgen am Wolfgangsee in Oostenrijk. Ook konden beide schrijvers gebruik maken van talloze protocollen en tot nog toe ongepubliceerde documenten die ze van de bondskanselier mochten inzien.

Het resultaat is een openhartig boek. Kohl praat met veel begrip over de bij het proces betrokken personen, hun hartstochten, hun angsten en hun inzichten. In tegenstelling tot de diplomatieke discretie en afstandelijkheid die Hans-Dietrich Genscher, de Duitse minister van buitenlandse zaken, in zijn memoires aan de dag legt, getuigt het boek van Kohl van een grote persoonlijke betrokkenheid. Ich wollte Deutschlands Einheit bevat op zich geen spectaculaire onthullingen. Veel delicate feiten komen niet aan de orde. Maar het is wel een bijzonder historisch document, omdat de bondskanselier de spil vormde in het precaire onderhandelingsproces - in eigen land en met alle partijen uit de Tweede Wereldoorlog - dat tot de eenwording leidde.

Diplomatieke sluier

De hereniging kwam niet 'vanzelf', blijkt eens te meer uit Kohls herinneringen. Er was geen uitgewerkt plan of een vast draaiboek. De ontwikkelingen hadden ook anders kunnen aflopen. Kohl licht een tipje van de diplomatieke sluier op en laat zien dat het in de wereldpolitiek niet uitsluitend om belangen gaat. De 'chemie' tussen mensen moet kloppen, meent hij. Het vriendschappelijke 'onder-vier-ogen-gesprek', de kameraadschappelijke omgang waarbij werk- en privésfeer zich mengen, is zijn métier.

Het koesteren van persoonlijke betrekkingen typeert Kohls politieke stijl bij uitstek. Zo houdt hij de Amerikaanse president George Bush ('Ein Glücksfall für Deutschland') nauwgezet op de hoogte van de roerige ontwikkelingen in Duitsland en van vrijwel elk gesprek dat hij met Mitterrand en Gorbatsjov voert. Uiteraard om verzekerd te zijn van de steun van de belangrijkste geallieerde bondgenoot. Maar als het tussen beiden niet zo goed had 'geklikt', had Kohl de eenwording nooit kunnen realiseren, geeft hij zelf ruiterlijk toe.

Ook met de Franse president Mitterrand heeft de bondskanselier nauw contact. Niet alleen om te voorkomen dat de Britse premier Thatcher, die van meet af aan haar wantrouwen onverbloemd verwoordde, het met de Fransen op een akkoordje zou gooien om de eenwording te torpederen. Kohl hecht er groot belang aan zijn Franse vriend te overtuigen van de vreedzame bedoelingen en de Europese standvastigheid van een verenigd Duitsland. Als echte 'Pfälzer', afkomstig uit de aan Frankrijk grenzende deelstaat Rijnland-Palts, kent hij de boodschap van Robert Schuman, de Franse voorvechter van de Frans-Duitse vriendschap, die tijdens de oorlog nog in Kohls geboortestreek was geïnterneerd. Alleen samen met Frankrijk zou Duitsland blijvend voor vrede kunnen zorgen in Europa.

Doorslaggevend in het herenigingsproces is de vriendschappelijke verhouding met Sovjet-leider Gorbatsjov. Want “alles begon in Moskou”, zoals ook Mitterrand constateerde in zijn lezing over de Duitse eenwording De l'Allemagne, de la France. De glasnost en perestrojka hadden in de toenmalige Sovjet-Unie een groots veranderingsproces in gang gezet. Alleen zo, van bovenaf, kreeg de Oosteuropese omwenteling een kans.

Kohl realiseerde zich al te goed dat Gorbatsjov de sleutel tot de Duitse eenwording in handen had. Er zijn drie cruciale momenten aan te wijzen waarop Kohl daarvan gebruikt wist te maken. Een verblijf in Moskou, drie maanden na de val van de muur, als de Sovjet-leider het groene licht geeft voor de hereniging en tot verrassing van Kohl onderstreept dat Adenauer het verdient 'telkens opnieuw te worden gelezen'. Het tweede moment, de werkelijke doorbraak, komt in juli 1990 in Gorbatsjovs Heimat, de Kaukasus, waar hij Kohl in de woeste bergen tracteert op zout en brood (het traditionele symbool van gastvrijheid) en zich akkoord verklaart met het Navo-lidmaatschap van een verenigd Duitsland. Maar het bezoek van Gorbatsjov aan Bonn nog vóór de val van de muur is, psychologisch gezien, het meest doorslaggevend geweest omdat de Sovjet-president daar een verandering van denken onderging.

Late wandeling

In de vroege zomer van 1989 nodigde Kohl de Sovjet-leider uit naar Bonn te komen om over verbetering van de samenwerking te praten. Een jaar eerder had Kohl Gorbatsjov in Moskou voor het eerst wat persoonlijker leren kennen. Toen de Kohl de 'Duitse kwestie' te berde had gebracht, reageerde Gorbatsjov dat het bestaan van de twee Duitse staten 'een realiteit' was die door de Tweede Wereldoorlog was geschapen. De geschiedenis kon niet worden herschreven, meende hij.

In Bonn bracht Kohl de kwestie opnieuw ter sprake. Het was al middernacht toen de twee mannen besloten nog wat te gaan wandelen. Alleen de tolk was erbij. Ze zetten zich op een muurtje aan de Rijn, tegenover het bosrijke Siebengebirge, en spraken vriendschappelijk met elkaar. Beiden hoorden tot de generatie die de Tweede Wereldoorlog bewust heeft meegemaakt. Gorbatsjovs vader had vier jaar in het sovjet-leger gevochten en was uiteindelijk aan zijn verwondingen overleden. Kohl had zijn oudste broer aan het front verloren.

De twee staatslieden spraken in het bos af dat de betrekkingen tussen Duitsland en de Sovjet-Unie een nieuwe basis moesten krijgen waarbij een streep werd gezet onder het verleden. Het 'grote verdrag' zouden ze deze cesuur noemen. Beide landen zouden ook werken aan de opbouw van een 'Europees Huis'. Maar, zo'n verdrag leidt nergens toe zolang de deling van Duitsland tussen ons in staat, voegde Kohl eraan toe en wees op het stromende water van de Rijn. “Zodra het water buiten de oevers treedt, vindt het een andere weg naar de zee. Zo is het ook met de Duitse eenheid. U kunt proberen het te verhinderen. Maar zo zeker als de Rijn naar de zee stroomt, zo zeker zal de Duitse eenheid komen. De vraag is: doen we het nog in onze generatie, of wachten we?” Gorbatsjov hoorde Kohl aan en weersprak hem niet. Vanaf dit moment, stelt Kohl vast, was bij zijn gesprekspartner het proces van Umdenken begonnen. Voor de bondskanselier was de avond op de kademuur een Schlüsselerlebnis. Het vertrouwen dat de twee leiders in elkaar stelden, werd de basis voor de latere onderhandelingen.

Tot verrassing van beide staatslieden raakt het voorzichtige toenaderingsproces plotseling in een stroomversnelling als in de nacht van 9 op 10 november 1989 de muur in Berlijn bezwijkt. Het volk loopt op de politiek vooruit, duizenden mensen stromen de grens over. De bondskanselier brengt op dat moment een politiek gevoelig bezoek aan Warschau. Vlak voor het banket in het paleis van de Poolse ministerraad krijgt hij een dringend telefoontje uit Bonn. De DDR heeft besloten voor alle burgers het reizen makkelijker te maken, hoort Kohl. Een “sensationeel” bericht. Zijn adviseurs houden nauw contact met Bonn. Tijdens het banket fluistert zijn persman Johnny Klein hem in het oor dat in de Bondsdag het Deutschlandlied is gezongen, als spontane bekentenis tot eenwording. De bondskanselier kan zijn oren niet geloven.

Direct na het diner belt hij met zijn naaste adviseur Eduard Ackermann. “Herr Bundeskanzler,im Augenblick fällt gerade die Mauer”, roept deze opgetogen. Ackermann, weet u het zeker?, reageert Kohl. “Ja”. Kohl is vrijwel sprakeloos. Dat alles zo snel ging, was bijna niet te bevatten. Even later staat hij de Poolse pers te woord. Wanneer zal de Duitse eenwording komen, vragen ze hem. Kohl zegt er nooit aan te hebben getwijfeld dat de eenheid eens zal komen, maar “het rad van de geschiedenis draait sneller”.

Spoorslags vertrekt Kohl, tot verdriet van zijn Poolse gastheer, naar Berlijn. In deze historische uren hoort de plaats van de bondskanselier in de oude Duitse hoofdstad te zijn, vindt hij. In het vliegtuig is hem duidelijk: de Duitsers voelen zich ondanks veertig jaar deling nog steeds één volk.

Terwijl in Duitsland euforie heerst, is al na enkele dagen bij de westerse bondgenoten onbehagen te bespeuren. Niet bij George Bush, die Kohl onvoorwaardelijk steunt (“een land mag niet gedeeld zijn”). Wel bij de Westeuropese landen. Vooral bij Thatcher neemt het wantrouwen met de week toe. Kohl beschrijft de gemengde gevoelens op de Europese top, die kort na de val van de muur in Parijs wordt gehouden. Thatcher wil dat de status quo blijft gehandhaafd. De kwestie van de grenzen is niet aan de orde, zegt de 'ijzeren dame' doelend op de westelijke grens met Polen en de grens tussen de twee Duitslanden. Over haar is Kohl hard in zijn boek. De iron lady leeft in de negentiende eeuw, meent hij, in de tijd vóór Churchill, toen de Britten nog een toonaangevende internationale rol speelden. Voor Kohl staat Thatcher op één lijn met de Westduitse sociaaldemocraten, die het hoge tempo van de eenwording afwijzen. In Europa verwacht hij steun van zijn christendemocratische partijgenoten. Maar de christendemocratische premiers van Italië en Nederland, Giulio Andreotti en Ruud Lubbers (die hij en passent één keer noemt), tonen zich uiterst terughoudend. Zelfs bondspresident Richard von Weizsäcker krijgt een sneer, omdat deze waarschuwt voor het “naar elkaar toe woekeren” van de twee Duitslanden. Alleen de Spaanse socialist Gonzales steunt hem voluit.

Op dun ijs

Kohl had rekening gehouden met gereserveerde reacties, maar het onbehagen dat meteen de kop op stak, verrast hem. “De Duitsers hadden het weer eens over de eenheid, de natie, en interesseerden zich niet meer voor Europa”. De 'geest van Rapallo' hing in de lucht. Rapallo staat gelijk aan de grote westerse opwinding over de onverwachte toenadering tussen Duitsland en de Sovjet-Unie, verliezers van de Eerste Wereldoorlog, die in 1922 met een 'monsterverbond' aan de Italiaanse rivièra werd bezegeld.

De Duitse bondskanselier schaatst in die weken na de val van de muur op dun ijs. De felbegeerde hereniging van de twee Duitslanden komt met de dag dichterbij. Dat dwingt hem tot handelen. Tegelijkertijd weet Kohl dat de 'Duitse kwestie' niet louter een Duitse aangelegenheid is. Een groot Duitsland, in het hart van het continent en met meer buurlanden dan ieder ander land, moet politiek in Europa geïntegreerd worden. Wil het land een vreedzame toekomst hebben, is instemming van de buurlanden met de hereniging een vereiste.

Als op 20 november een kwart miljoen demonstranten in de straten van Leipzig Wir sind das Volk scanderen, en voor het eerst ook Wir sind ein Volk, beseft Kohl dat hij niet langer kan wachten. In alle eenzaamheid neemt hij een besluit dat de hereniging zal afdwingen. Hij zal richtlijnen opstellen die de weg naar één Duitsland moeten vrijmaken. In zijn bungalow bij het Bundeskanzleramt vormt hij in het grootste geheim een kleine werkgroep van vertrouwelingen uit diverse ministeries zoals Horst Teltschik, Joachim Bitterlich en Claus-Jürgen Duisberg. Enkele dagen later levert een koerier bij Kohl thuis in Ludwigshafen het ontwerpprogramma voor de Duitse eenwording af.

Kohl trekt zich het weekend terug en dicteert zijn echtgenote Hannelore het beroemde tien-punten-plan. Kern van het plan vormt de drieslag van verdragsgemeenschap, via een confederatie naar een federatie met Oost-Duitsland. Ook twee geestelijken zijn van de partij, de gebroeders Ramstetter. De een is een gepensioneerd studieleider, de ander deken in Ludwigshafen. Zij hadden Kohl in het verleden al belangrijke adviezen gegeven, zoals bij zijn nieuwjaarspeeches. Kohl hecht eraan dat zij er op dit belangrijke moment bij zijn.

Nu laat hij zich het initiatief tot de eenwording niet meer uit handen slaan. Zijn toch al wantrouwende Europese bondgenoten heeft hij niet ingelicht, de Bondsdag niet, zelfs zijn minister van buitenlandse zaken, Hans-Dietrich Genscher weet van niets. Alleen George Bush is, zoals altijd, van alles op de hoogte.

Bij de overige bondgenoten brengt het tien-punten-plan een schok teweeg. De Britten zien een 'Vierde Rijk' opdoemen. De Franse president vreest dat Europa in de wereld van 1913 kan terugvallen. De Italiaanse premier Andreotti spreekt van 'pangermanisme'. In Moskou waarschuwt minister van buitenlandse zaken Sjevardnadze voor 'Duits revanchisme'. En in Den Haag wordt de vaagheid over de Poolse westgrens 'alarmerend' genoemd. “Nog nooit heb ik zo'n ijzige sfeer meegemaakt”, zegt Kohl over de volgende Europese top, in december in Straatsburg. Het is alsof hij door een tribunaal wordt ondervraagd. Hoe heeft hij het in zijn hoofd kunnen halen zo'n tien-punten-plan te presenteren, wordt hem voor de voeten geworpen.

Vanaf het moment dat Kohl zijn plan lanceert, wordt het zijn belangrijkste taak de bondgenoten in het Westen en het Oosten ervan te overtuigen dat een verenigd Duitsland geen bedreiging vormt, deel van Europa en deel van de Nato zal blijven uitmaken. Keer op keer verzekert de bondskanselier dat het niet tot een nationale Alleingang zal komen. Maar als de hervormingsbewegingen in Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije vastlopen, zijn de gevolgen voor heel Europa niet te overzien.

Dat de vreedzame revolutie van 1989 een vreedzame hereniging van de twee Duitslanden heeft teweeggebracht, is volgens vriend en vijand te danken aan de grote persoonlijke inzet van de Kohl. De confederatie uit het tien-punten-plan is er nooit gekomen omdat de afbrokkeling van de DDR en het machtsverlies van haar leiding veel sneller plaatsvonden dan zelfs Kohl voor mogelijk had gehouden. Kohl moest wel de sprong vooruit maken, hij kon niet anders, zo blijkt uit het boek.

Dat de Duitsers zelf, zes jaar later, meer problemen met de hereniging hebben dan de westerse bondgenoten die veel van hun kritiek hebben ingeslikt, is toe te schrijven aan het tempo waarmee het nieuwe politieke systeem en de markteconomie in het oosten, uit angst voor de chaos, werden doorgedrukt. Kohl geeft het toe. De 'bloeiende landschappen' die hij zijn landgenoten in het Oosten had beloofd, zijn er nog niet gekomen. Maar voor de rest geen zelfkritiek.

De helft van zijn idealen is inmiddels verwezenlijkt: de eenwording van Duitsland. “Nu volgt het tweede deel: de eenwording van Europa”, aldus Kohls laatste woorden.