Brutale meid herrezen

Sapphire: Drift. Vertaald uit het Engels door Aad van der Mijn. Prometheus, 173 blz. ƒ 29,90

'Mijn leven gaat goed, haast net als The Colour Purple', zegt de zestienjarige zwarte vertelster Precious Jones halverwege Drift. Dan is er, net als in Alice Walkers bekende roman, de nodige ellende achter de rug. Het meisje heeft een huiveringwekkende jeugd gehad: incest, door vader èn moeder, twee bevallingen, waarvan één van een kindje met Down's Syndrome, mishandeling, verwaarlozing, zwaarlijvigheid en analfabetisme .

Veel zwarte schrijfsters zijn de afgelopen jaren in Walkers voetsporen getreden met varianten op het thema van het misbruikte zwarte meisje dat een vergruizeld gevoel van eigenwaarde weer leert opbouwen en voor zichzelf leert zorgen. Taal kan daarbij bruikbaar gereedschap zijn - dat is het gegeven dat de Amerikaanse dichteres en performance-artieste Sapphire in haar romandebuut Drift, aan Walkers opzet toevoegt. Precious kan in het begin van het boek nog niet lezen. Op school verbergt ze dat door leraren die haar iets vragen af te leiden. 'Klootzak, ik ben niet doof. Zullen we meppen?' Op een soort vormingscentrum leert ze uiteindelijk lezen en schrijven, en ontdekt ze dat ze kan dichten. Sapphire, die in het dagelijks leven zelf lesgeeft aan zo'n klasje en Precious waarschijnlijk baseerde op een van haar pupillen, laat er geen twijfel over bestaan dat de schrijfkunst haar heldin redt uit een hopeloze situatie. Van een onhandelbare emotionele tijdbom verandert Precious in een dichteres die zichzelf, haar lot en de wereld om zich heen in perspectief leert plaatsen en zo haar bestaan in eigen handen krijgt. Tot niemands verrassing waarschijnlijk, want dit soort slachtofferliteratuur kan nu eenmaal maar een kant op: eerst is alles slecht en dan wordt alles beter, 'haast net als The Colour Purple'.

Niemand zal ontkennen dat uit vreselijke moeilijkheden de prachtigste literatuur kan ontstaan, maar wie ervan uitgaat dat dit altijd zo is maakt een denkfout die je vaak tegenkomt in slachtofferliteratuur, een in Amerika zeer populair genre. Je kunt je voorstellen dat Sapphire het boek schreef uit verontwaardiging over het leed van haar pupillen; als we Drift mogen geloven kan een Amerikaanse zwarte tiener in het ziekenhuis haar eigen vader opgeven als vader van háár kind, en dan nog vier jaar door hem verkracht worden. Als we het boek mogen geloven. Maar waarom zou een auteur de dingen die Precious' vader met haar doet verzinnen? Wat heeft dat voor zin? Juist die vraag maakt dit soort verhalen zo ongemakkelijk, want wat is dat voor literatuur, die zinloos lijkt als ze niet 'echt gebeurd' is?

Dat neemt niet weg dat Sapphire Precious vaak prachtig laat vertellen - je hóórt de brutale meid in haar venijnige Harlemse slang tekeer gaan. Aad van der Mijn heeft een moedige poging gedaan iets onvertaalbaars te vertalen. Misschien zou het alleen te vertalen zijn in het soort Surinaams Nederlands dat je vijftienjarigen in de tram hoort praten: 'Gaan we vanavond naar die film al zo wreed gekleed of verkleden we daarna?' Een klusje voor een Nederrapper misschien?