Gymnastiek voor een soepeler brein

Met Amerikaanse gymnastische oefeningen zou het mogelijk zijn de verbinding van de linker- en de rechter hersenhelft steviger te maken. In Nederland is deze 'brain gym' nog niet erg in trek.

Met vrij simpele lichaamsbewegingen is het mogelijk de hersenen beter te laten werken. Daardoor kunnen mensen sneller en beter leren, mentale blokkades verwijderen en stress de baas worden. Dat zeggen brain gym-aanhangers. Begonnen in de Verenigde Staten (waar anders), dringt de hersengymnastiek in letterlijke zin nu ook voorzichtig tot Nederland door. Voor moeilijk lerende kinderen, voor managers die beter willen functioneren.

Een van de oefeningen is de cross crawl. Hierbij raakt de crawler met de rechter elleboog de linkerknie aan en omgekeerd. De beweging versterkt, volgens instructrice Hanna Scott, de integratie van linker- en rechter hersenhelft, het conceptuele en het logische brein. De samenwerking tussen beide hersenhelften is volgens haar een voorwaarde om goed te kunnen leren.

Andere oefeningen zijn erop gericht het limbische brein, waar emoties zetelen, te verbinden met de hersenschors. Daar huist het vermogen tot redeneren. Met de verschillende oefeningen verbetert ook het functioneren van de zintuigen. Scott: “Als je gaat sporten, doe je eerst warming up van de spieren. Je zou brain gym kunnen zien als warming up voor de hersenen.”

De grondslag voor brain gym werd in de jaren zeventig ontwikkeld door Paul Dennison, een pedagoog uit Californië, die zelf geplaagd werd door woordblindheid. In zijn werk met moeilijk lerende kinderen kwam hij op het idee dat bewegen belangrijk kan zijn voor het leerproces. Hij ontwikkelde een bewegingskunde gericht op het leerproces en doopte deze tot 'educational kinesiology'. Brain gym is er een uitvloeisel van.

In Nederland wordt deze vorm van hersengymnastiek weinig toegepast. Corien Daems uit Malden geeft tweemaal per jaar een cursus aan mensen die met kinderen werken, vooral bij schoolbegeleidingsdiensten. De geringe bekendheid in ons land is volgens haar vooral te wijten aan het feit dat brain gym een geur van 'new age' om zich heen draagt. “Volstrekt ten onrechte”, meent ze. “Het is zeer plausibel dat er een verband is tussen bewegen en leren.”

Nederlandse deskundigen wijzen erop dat geen wetenschappelijk onderbouwde uitspraken zijn te doen over de positieve effecten van deze gym. Maar volgens Carla Hannaford, voormalig hoogleraar neurobiologie aan de universiteit van Hawaii, is dat verband wel degelijk aantoonbaar. Hannaford houdt zich nu full time bezig met het geven van adviezen op het gebied van opvoeden, leren en bewegen. Acht maanden per jaar reist ze daarvoor de hele wereld over.

In haar vorig jaar verschenen boek Smart Moves geeft Hannaford een neurofysiologische verklaring voor de effecten van brain gym. “De sleutel ligt in het evenwichtsorgaan”, zegt ze. “We hebben het altijd over vijf zintuigen - reuk, smaak, gezicht, gehoor en tastzin. Maar we hebben nog een zesde zintuig. Een paar orgaantjes in het middenoor leveren ons informatie over zwaartekracht en beweging, over onze spieren en over de positie van ons lichaam in de ruimte.”

De evenwichtsorganen in het middenoor maken deel uit van het 'vestibulair systeem', de vestibule van ons brein, aldus Hannaford. Dit voorportaal is niet alleen van belang voor het bepalen van onze positie in de ruimte, maar fungeert ook als 'wekker'. Signalen afkomstig van de evenwichtsorganen prikkelen de hersenen tot activiteit, meer nog dan zien, horen of voelen.

Hannaford: “Als je ergens aandachtig naar kijkt, bewegen je ogen voortdurend. Als ze niet meer bewegen, als je zit te staren, neem je ook geen informatie meer op. Beweging helpt om je te concentreren. Daarom maken veel mensen ook aantekeningen of zomaar wat doodles (krabbeltjes) als ze naar een verhaal luisteren.”

Veel kinderen moeten bewegen om te kunnen leren, informatie op te nemen en te verwerken. Alleen, dat mogen ze niet. Hannaford: “Steeds vaker krijgen kinderen die niet kunnen meekomen op school een etiket opgeplakt. Tegenwoordig heten ze ADHD, Attention Deficit Hyperactive Disorder. Een paar jaar geleden had iedereen het nog over MBD, Minimal Brain Damage. Het gaat om hyperactieve kinderen die zich niet kunnen concentreren.”

Volgens Hannaford is er niets mis met die kinderen. Het probleem is alleen dat het schoolsysteem niet aansluit bij hun manier van leren. Om zich te kunnen concentreren, moeten ze bewegen, maar in de klas moeten ze juist stilzitten. Hannaford: “Door kinderen om het half uur even te laten bewegen, prikkel je hun vestibulair systeem en daarmee eigenlijk hun hele brein.”

Bewegen zorgt niet alleen voor het 'ontwaken' van het brein, het zorgt er ook voor dat het beter gaat functioneren. Neurofysiologisch is dat te verklaren, aldus Hannaford, doordat bewegingen ervoor zorgen dat er verbindingen worden aangelegd in de hersenen. Ze mag graag Internet als metafoor gebruiken. Hannaford: “De hersenen bestaan uit vele tientallen miljoenen zenuwcellen. Elke cel zou je kunnen beschouwen als een computer, die deel uitmaakt van een netwerk. Al die netwerken zijn op hun beurt verbonden in een enorm Internet. In dat Internet worden voortdurend verbindingen aangelegd en verbroken. Als een verbinding niet wordt gebruikt, verdwijnt ze. Gebruik je haar intensief, dan wordt ze steeds steviger.”

Brain gym is volgens Hannaford ook van nut op de werkvloer. “De hiërarchische organisaties van vroeger, worden steeds meer lerende organisaties, waarbij mensen in teams samenwerken en de chef meer als coach optreedt dan als baas. In lerende organisaties moeten de mensen continu leren. Als ze brain gym doen, functioneren ze beter, doordat ook hun emotionele intelligentie verbetert.”

Dus in plaats van 's morgens een kopje automatenkoffie samen aan de cross crawl, zoals de Chinezen hun Tai Chi doen. Volgens Hannaford zouden bedrijven en scholen dan een stuk beter functioneren.