EU wil toch speciaal gezant in Midden-Oosten

BRUSSEL, 9 OKT. De Europese Unie zet het plan door om een speciale afgevaardigde voor het Midden-Oosten aan te stellen, ondanks de kille ontvangst die de Ierse minister van buitenlandse zaken Dick Spring het afgelopen weekeinde in Israel kreeg als EU-afgevaardigde. Van zijn Israelische collega David Levy kreeg Spring te horen dat Israel geen plaats ziet voor de Europese Unie in het vredesoverleg.

De Ierse minister was naar het Midden-Oosten gereisd om te onderzoeken wat de meest gewenste vorm zou zijn van een Europese aanwezigheid.

Nu een politieke rol voor de EU van de hand is gewezen, zal de speciale afgevaardigde zich vooral richten op de economische activiteiten in het gebied. Het voorstel om een Midden-Oosten-gezant aan te stellen werd afgelopen weekeinde aangenomen op een top van Europese staats- en regeringsleiders in Dublin. Ierland, momenteel voorzitter van de EU, werkt de plannen verder uit. Eind van de maand wordt het voorstel voorgelegd aan de ministers van buitenlandse zaken.

Voor de functie van speciaal gezant wordt iemand gezocht met internationaal aanzien. “Een soort Carl Bildt voor het Midden-Oosten”, aldus een Ierse woordvoerder, verwijzend naar de internationaal bemiddelaar in Bosnië. “Zijn rol zal zijn gebaseerd op de economische vertegenwoordiging van de EU in de regio.” De EU is de belangrijkste donateur aan de Palestijnse gebieden. Brussel heeft 650 miljoen dollar toegezegd voor de periode 1994-98. Daarnaast is de EU een belangrijke handelspartner van Israel. Voor de functie van Midden-Oosten-gezant circuleren de namen van de Franse voormalig voorzitter van de Europese Commissie, Jacques Delors, en de Spaanse oud-premier Felipe Gonzalez.

Teleurgesteld en met enige verontwaardiging reageren diplomaten in Brussel op de afwijzing door Israel en de Verenigde Staten van het initiatief van de EU om een rol te spelen bij de vredesbesprekingen. De EU ging met haar voorstel in op een verzoek van de Palestijnse leider Yasser Arafat. Maar Israel en de VS gaven de EU onverbloemd te verstaan dat ze mag opdraaien voor de economische steun. Verder moet ze zich er niet mee bemoeien. “Dit doet geen recht aan de positieve economische bijdrage die wij leveren aan de regio”, aldus een diplomaat.

Het ziet ernaar uit dat er voor de EU in het Midden-Oosten dezelfde rol van geldschieter is weggelegd, die het ook speelt in voormalig Joegoslavië. In ex-Joegoslavië kwam het niet tot een daadkrachtige gemeenschappelijke politiek wegens onderlinge meningsverschillen. Dit keer wil de EU wèl met één stem spreken en daadkrachtig optreden, maar wordt dit niet geaccepteerd. De Israelische premier Benjamin Netanyahu spreekt zelfs openlijk zijn twijfel uit over de Europese eensgezindheid. Brusselse diplomaten erkennen dat het verleden van een verdeeld buitenlands beleid niet meehelpt om nu serieus genomen te worden. “We zitten met belastend verleden”, constateren ze. “Anderen zien ons nog niet als volwaardige partner.”

Van Ierse kant zijn optimistischer geluiden te horen. “We hadden niet gedacht dat Netanyahu ons zo snel zou ontvangen. We hebben hem gebeld een uur na afloop van de Europese top en hij accepteerde onmiddellijk.” Dat Israel de Europeanen niet aan de onderhandelingstafel wenst, was volgens de Ierse woordvoerder te verwachten. “Dat is de limiet die onze rol heeft. Maar Israel ziet zelfs de rol van de Amerikanen in de onderhandelingen als niet meer dan die van babysitter.”

Positief is volgens de Ieren dat de EU meer dan vroeger is verenigd in haar buitenlands beleid. De eensgezindheid wordt volgens de Ierse woordvoerder verklaard door een gezamenlijke verontwaardiging over de rol van Israel in het vredesproces. “Met de vorige premier, Peres, hadden we betere relaties. Als hij nog aan de macht was geweest, waren er misschien vier of vijf Europese ministers naar het Midden-Oosten afgereisd en hadden we enkel verwarring gezaaid.”

Toch bestaan er ook nu meningsverschillen over de rol die de EU moet spelen. Duitsland sprak dit weekeinde zijn twijfels uit over de wenselijkheid van een speciale gezant voor het Midden-Oosten. Minister van buitenlandse zaken Klaus Kinkel verklaarde tegenover de pers dat hij zijn collega's had gewaarschuwd voor het risico dat “wij Europeanen een onevenredige rol als bemiddelaars op ons nemen”. Vorige week, tijdens een bijeenkomst van de Europese ministers van buitenlandse zaken in Luxemburg, had Duitsland al de meeste moeite met een verklaring over het vredesproces in het Midden-Oosten die opvallend hard was voor Israel.

Frankrijk, dat zich steeds meer probeert op te werpen als tegenwicht voor de VS in het Midden-Oosten, is juist groot voorstander van een actieve rol van de EU in het Midden-Oosten. De Franse president Chirac verklaarde afgelopen weekeinde in Dublin dat de EU, gezien haar positie als grootste geldschieter, moet worden betrokken bij vredesonderhandelingen. Hij werd daarin gesteund door de Italiaanse premier Romano Prodi.

Op de Franse permanente vertegenwoordiging bij de EU wordt voorzichtig gereageerd op de vraag of Frankrijk na het debâcle van afgelopen weekeinde met nieuwe initiatieven komt voor een Europese bijdrage aan het vredesproces in het Midden-Oosten. “President Chirac heeft onmiskenbaar een interesse in het gebied, dat is gebleken in Dublin”, aldus een diplomaat. “Die interesse bestaat nog steeds.” Hij verwijst naar een woordvoerder van het Franse ministerie van buitenlandse zaken, die eerder deze week niet uitsloot dat Frankrijk samen met Egypte met een vredesvoorstel komt. Hij stelde: “We hechten in deze context grote waarde aan de relatie tussen Europa, Frankrijk en Egypte.”