Peter Schat schreef compositie over Nederland en Indonesië; Percussie vervangt de gamelan

Met 'Een Indisch Requiem' wil componist Peter Schat de emotionele kant van de verhouding tussen Nederland en Indonesië verklanken. “Muziek leent zich uitstekend om verlies te verwerken”, zegt hij. Op 25 oktober gaat het stuk in Den Haag in première.

Lost Paradise met werk van Peter Schat. Diapason: 9/10, 20.15 uur; Indisch Requiem: 25/10, 20.15 uur Dr. Anton Philipszaal Den Haag. Inl. 070-3607925. Peter Schat-double bill bij de Nationale Reisopera: 12/10 t/m 5/11. Inl. 053-4878500.

AMSTERDAM, 8 OKT. “Als over honderd jaar Nederland niet meer bestaat, als het een provincie is van Europa, dan is er nog wel de Nederlandse geschiedenis. Het kernstuk daarvan is onze verhouding met Indonesië, een drie eeuwen durend avontuur dat buitengewoon treurig is afgelopen. Je moet weten: in Indonesië was je altijd zeer welkom, maar je moest er niet over Luns beginnen. Die heeft daar héél veel, christelijk geïnspireerd kwaad gedaan. De politieke kant van de zaak is intussen wel zo'n beetje uitgekauwd, maar de emotionele kant heeft nog weinig vorm gekregen. Muziek leent zich uitstekend om dit verlies te verwerken.”

Daarom schreef Peter Schat Een Indisch Requiem voor tenor, koor en orkest dat op 25 oktober in première gaat bij het Residentie Orkest. Gecombineerd met stukken van Geert van Keulen speelt het Arion Ensemble op 9 oktober Schats jongste compositie, Diapason voor dertien musici, en Serenade uit 1984. De Nationale Reisopera toert deze maand met een Peter Schat-double bill bestaande uit de opera Aap verslaat de Knekelgeest en de liederencyclus Kind en Kraai.

“'Ons Indië' heeft me vanaf mijn vroegste herinneringen beziggehouden”, zegt Schat. “Een groot aantal ooms en tantes stuurde ons filmpjes: dansen op de vulkaan, witte jurken, palmen. Die beelden vergeet je niet.” In Een Indisch Requiem zijn teksten van de vrijheidsstrijder Tan Malaka op muziek gezet. Schat: “Tan Malaka is een heel boeiende figuur. Hij heeft twintig jaar lang in ballingschap geleefd en werd na de oorlog vermoord onder onduidelijke omstandigheden. Malaka was een briljante jongen, die cello speelde. In Nederland werd hij als 24-jarige gekozen op de CPN-lijst, maar hij was te jong voor de Tweede Kamer. Hij staat in mijn partituur symbool voor de Indonesische vrijheidsstrijd, Merdeka.”

Naast de gecodeerde brieven van Malaka gebruikte Schat het hermetische gedicht Voorval in Java van Jan Eijkelboom en passages uit de documentaire Het meer der herinnering van Rudy Kousbroek. “Eijkelboom beschrijft een onverwoordbare ervaring. Hij ligt als Nederlandse soldaat bij een waringin op wacht. Dan overkomt hem iets dat verder niet expliciet wordt. Op dat moment laat ik de Borobodur tussen de bomen in de muziek verschijnen. De Borobodur is een dragend idee in het stuk; dat oude heiligdom heeft veel indruk op mij gemaakt.

“Een Indisch Requiem is, noem het toeval of niet, voltooid op Onafhankelijksheidsdag Indonesia. Ik was er dan wel niet lijfelijk bij, maar wel in gedachten. De koningin niet. Maar toen ze een week later op de Borobodur stond, dacht ik: dat is nog eens een mooie samenwerking.

“Het blijft jammer dat er nog altijd geen chromatische gamelan bestaat. Ik heb daartoe in het verleden het initiatief genomen, maar kreeg geen geld. In Een Indisch Requiem gebruik ik daarom allerlei percussie-instrumenten die de klank van de gamelan enigszins benaderen. Dat die gamelan er niet is gekomen, is overigens symptomatisch. Geen klachtenlijn hoor, maar ik zou willen dat iemand mijn ideeën eens oppakte. Dat kan ik niet zelf; ik ben geen kantoor. Ik had een goede vriend, Bardini in Warschau, een regisseur. Hij had de Nazi's overleefd en de Stalinisten. Bardini zei altijd: 'Die Welt reagiert nicht auf Knopfdruck'. Zo is het.”

Aan ideeën heeft Peter Schat geen gebrek. Zo stelt hij voor een grote stemvork te plaatsen voor het gebouw van de Tweede Kamer. “Stemvorkstemmen-zuiverheid, zie je. Het is bovendien een prachtige vorm, uniek in de openbare beeldtaal.” Het idee van de stemvork figureert ook in Schats compositie Diapason.

Samen met de Nieuwzeelandse componiste Jenny McLeod heeft hij een 24-uur durend muziekproject gelanceerd, Orfeo Mundi, waarmee het volgende millennium moet worden onthaald. Te beginnen op de berg Hikurangi, waar de eerste zonnestralen van de dag en dus ook van het volgende millennium te zien zijn, moet de zonsopgang wereldwijd gevolgd worden met een estafette van muziek.

Schat: “Diapason is het eerste stuk dat met het oog op deze reeks van nieuwjaarsconcerten is gemaakt. Je moet je voorstellen dat via Internet de toon A als een estafettestokje wordt binnengebracht. Deze wordt overgenomen en versmelt in het te spelen muziekstuk. Dat is dan meteen een goed moment om de A opnieuw te ijken. Net zoals je de meter hebt en de kilo, moet ook de hoogte van stemtoon, de diapason, maar eens worden vastgelegd. De A wordt door de platenindustrie steeds meer opgedreven. In Berlijn spelen ze al op 446 Hz. De zangers hebben daar veel last van; het strottehoofd verandert niet in een paar duizend jaar. Daarom hebben zangers als Ileana Cotrubas en Placido Domingo twintig jaar geleden al een vereniging opgericht om die A op orde te krijgen. Iedereen moet gewoon terug naar 440.”

“Mijn compositie De hemel kun je ook zien in het kader van Orfeo Mundi. In dit stuk gaat de zon op, en het zou aardig zijn als dat nou eens synchroon gebeurde met de opkomst van de zon bij de Hikurangi. De hemel gaat in feite over die ongehoorzame jongens op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking, wat overigens een markant verschil is met De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch waarin de mensen zo ongehoorzaam zijn dat God de Wet terugneemt.

“Mulisch schreef de teksten van Kind en kraai, mijn liederencyclus die nu bij de Nationale Reisopera gaat, maar in die roman heeft Mulisch mij een hak gezet door mij op te voeren als renegaat. Maar, ach, Harry, wat zal ik zeggen? Renate Rubinstein riep al eens uit: 'Arme Harry, de wereld gaat precies de andere kant op als hij en Castro willen.' Of zoals Hein Donner zei: 'Dit door wraak bezielde schrijverschap.'

“In De ontdekking van de hemel neemt hij wraak op mij, na mij eerst uit de herenclub te hebben gegooid. Net als in het zakenleven speelt animositeit ook in de kunst een rol. Maar laten we wel zijn: ik kan beter schrijven dan Harry Mulisch kan componeren, ondanks zijn Compositie van de Wereld.”