IJslanders nuchter over smeltende gletsjer

KIRKJUBAEJARKLAUSTUR, 8 OKT. “We zijn overstromingen gewend. Zo'n enorme vloed water als zich nu aandient, hebben we nog niet eerder meegemaakt. Maar er is geen gevaar.” Dat zegt Hannes J⊘nsson (43) die met vrouw en vijf kinderen de laatste boerderij van Kirkjubaejarklaustur bewoond, voor de enorme zwarte zandvlakte van de Skeidarársandur begint.

In deze kleine woestijn waardoor de enige weg langs IJslands zuidkust kruist, zal het water van het gletsjermeer Grimsvatn zich een weg naar de zee banen. Grimsvatn, 38 kilometer verwijderd van Hannes' boerderij Holm II, vult zich snel met smeltwater dat is ontstaan als gevolg van de erupties van Bárdabunka. Deze vulkaan spuwt sinds vorige week zondag kilometershoge wolken stoom en as uit boven Vatnajökull, IJslands grootste gletsjer.

Wanneer Grimsvatn is volgelopen met drie kubieke kilometer water, zal - zo voorspellen IJslandse geologen - de 250 meter dikke ijskap boven het meer omhoog worden gedrukt. Een enorme golf zal zich dan zuidwaarts storten naar de spoelzandvlakte van de Skeidarársandur. Behalve de verkeersweg -met vier bruggen - lopen elektriciteits- en telefoonlijnen gevaar vernietigd te worden. De grootste brug is een kilometer lang. Hij werd pas in 1974 na grote inspanning voltooid. Zondag schatte Bryndis Brandsd⊘ttir, seismologe van het Geologisch Instituut van de Universiteit van Reykjavik, dat het meer circa twee kubieke kilometer water bevat.

Over de komst van de vloed uit Grimsvatn die IJsland voor honderden miljoenen guldens schade kan berokkenen, maakt Hannes' vader J⊘n (79) zich evenmin zorgen. “Just wait and see”, zegt hij, wijzend op een luchtfoto aan een muur in Hannes' ruime huiskamer. De foto toont Holm I, waar J⊘n woont en Holm II, omringd door water afkomstig van de witte gletsjers van Vatnajökull, die gisteravond glinsterden in de late avondzon.

Het bescheiden mediacircus - enige tientallen verslaggevers, TV-ploegen en fotografen uit IJsland en enkele Westeuropese landen - dat is neergestreken in hotels aan weerszijden van de spoelzandvlakte, “is goed voor de economie”, meent J⊘n zakelijk.

De boeren aan de westzijde, in Kirkjubaejarklaustur en omringende gehuchten (totaal slechts 604 inwoners) hebben het in dit geïsoleerde deel van IJsland niet gemakkelijk. Hannes J⊘nsson houdt nog maar 34 schapen. Hij verdient meer met het vervoer van schoolkinderen in zijn fourwheeldrive-auto. In het korte zomerseizoen rijdt hij toeristen rond in een bejaarde vierwiel aangedreven autobus Gnúpur, vernoemd naar de 776 meter hoge rots L⊘magnupur die het begin van de zandvlakte markeert. Met de bus ploegt hij graag door de talloze riviertjes en plassen waarvan er aan de voet van de gletsjer tientallen zijn. Maar met rondritten door de Skeidarársandur is het afgelopen sinds hij de bus op 20 mei, wegens snel opkomend water, op een hoog gelegen plek moest achterlaten. Pas afgelopen zaterdag, kon hij het voertuig ophalen, nog net op tijd dus.

De bijna 50 kilometer brede zandvlakte is niet alleen gevaarlijk als Grimsvatn met onbedwingbaar geweld overloopt. Er zijn regelmatig zandstormen, die op auto's als zandstralen werken - de lak kan in tien minuten verdwenen zijn. En er zijn talloze scheepswrakken geborgen: zeelui merkten vaak te laat hoe weinig hen scheidde van de gletsjers. Het beroemdste wrak, al is het nooit gevonden, is dat van Het Wapen van Amsterdam, een VOC-schip dat hier komend uit Indië in de 17de eeuw aan de grond liep.

Om de zandstormen te beteugelen is op de vlakte en op een bijna even groot gebied westelijk van Kirkjubaejarklaustur, aan de rand van Myrdalsjökull, speciaal gras ingezaaid. “Dat zal grotendeels verdwijnen als het water van Grimsvatn komt”, voorspelt Hannes. “Dat is spijtig, maar zo is het leven hier”, besluit hij terwijl hij me een folder over zijn Gnúpur-excursies geeft. Daarin wordt verteld hoe de postbode Hannes J⊘nsson faam verwierf doordat hij ooit tientallen kilometers over de gletsjers liep omdat de gezwollen wateren van de Skeidarársandur een doorsteek met paarden verhinderden. De postbode was de grootvader van Hannes J⊘nsson van Holm II.