IJsland wacht op vloedgolf na erupties onder gletsjer

REYKJAVIK, 7 OKT. IJsland wacht gespannen af. Zware bewolking onttrok zondag de vulkanische eruptie onder Europa's grootste gletsjer Vatnajökull aan de waarneming van tv-camera's en van de enkeling, die zich per vliegtuig in de omgeving van de vele kilometers hoge stoomwolken boven de gletsjer durfde te wagen.

Maar de eruptie die zondag precies een week geleden begon en de daarmee gepaard gaande lichte aardschokken gaan onverminderd door. “Over twee of drie dagen kan een enorme hoeveelheid smeltwater losbreken waardoor de enige weg langs de zuidkust en elektriciteits- en telefoonlijnen kunnen worden weggevaagd”, zegt Bryndis Brandsdottir, een seismologe van het Geologisch Instituut van de universiteit in Reykjavik.

De uitbarsting van de vulkaan Bárdabunka aan de noordwestelijke kant van Vatnajökull ('watergletsjer') was in IJsland, 'land van vuur en ijs', de afgelopen dagen in de eerste plaats een media-gebeurtenis. Fraai najaarsweer maakte het voor vliegtuigen mogelijk dicht bij de krater te komen waar het onderaardse vuur zich door het tientallen meters dikke ijs een weg had gebaand. De explosies - die soms as en blokken ijs drie tot vier kilometer de lucht inslingerden - en de tien kilometer hoge wolken van stoom leverden indrukwekkende beelden op waarmee de nieuwsuitzendingen van de twee IJslandse tv-stations grotendeels werden gevuld. Drie kleine vliegtuigmaatschappijen boden prompt rondvluchten aan vanuit Reykjavik, ongeveer 300 kilometer verwijderd van Bárdabunka. De gletsjer Vatnajökull heeft een oppervlakte van ongeveer de provincie Utrecht.

Zaterdag waagden enkele tientallen IJslanders zich met speciale voertuigen in de omgeving van de gletsjer, hoewel de autoriteiten een groot deel rond Bárdabunka tot verboden gebied hebben verklaard. Maar de foto's van de erupties stonden die dag niet langer op de voorpagina's van de kranten. Morgunbladid, de grootste krant van IJsland, wijdde een bijna plechtig hoofdartikel aan de 'geweldige krachten' van de natuur in IJsland, geologisch het jongste land van Europa. Een columnist van het concurrerende dagblad DV maakte zich vrolijk over alle drukte in de media over 'het lek in de urineleider' van Grimsvatn, het onder het gletsjerijs gelegen meer dat zich vult met smeltwater dat als gevolg van de eruptie vrijkomt. “Het verveelde publiek aan beide zijden van de Atlantische Oceaan kunnen we het pakket vliegreis en eruptie aanbieden”, aldus de DV-scribent.

Maar in de enkele dorpen aan de zuidkust, waar het dreigende ijs van Vatnajökull dichtbij is, en in het Geologisch Instituut in Reykjavik leeft men wel degelijk in spanning. Bryndis Brandsdottir: “Als de erupties voortgaan zoals de laatste dagen het geval was, dan komt er waarschijnlijk een ramp die het land anderhalf tot twee miljard kronen gaat kosten.”

Pagina 10: Vloedgolf verwacht

Dan komt een vloedgolf van water die zich via de Skeidarársandur, een vijftig tot zestig kilometer brede onherbergzame vlakte van zand en grind, een weg naar de zee baant. Over deze kleine maar afschrikwekkende woestijn loopt de enige verkeersweg aan de zuidkust, alsook elektriciteits- en telefoonlijnen die het risico lopen te worden weggevaagd. Dat kan gemakkelijk als het water behalve enorme hoeveelheden stenen en grind ook stukken ij met zich meevoert die van de gletscher zijn losgeslagen.

In de vier haarden van lava onder Bárdabunka, een van de grootste maar minst bekende van de tientallen vulkanen op IJsland, begonnen vorige week zondag erupties. Eén vuurhaard, de grootste, brak door het ijs. De vulkaan braakte vervolgens kilometers hoge wolken stoom uit - en vooralsnog weinig as - die op tv-schermen over de gehele wereld te zien waren. De vulkanische activiteit leidt tot een hoeveelheid smeltwater dat zich ophoopt in Grimsvatn, een meer waarvan de bodem zich op circa 1200 meter boven de zeespiegel bevindt. De waterspiegel van Grimsvatn is in enkele dagen met twintig meter gestegen. Bryndis Brandsdottir: “Volgens onze berekeningen bevindt zich nu 1,5 tot 2 kubieke kilometer water in het meer. Het meer kan maximaal drie kubieke kilometer bevatten. Als het vol is, wordt de ijskap die hier 250 meter dik is, omhooggedrukt en dan baant het water zich een weg. Dat geeft een idee welke gigantische krachten hier in het spel zijn.”

Grimsvatn kan echter ook op een andere manier uit zijn voegen van ijs barsten. Aan een kant wordt het water tegengehouden door een soort ijsdam. “Deze barrière kan onder de snel toenemende druk eveneens bezwijken met als gevolg dat een enorme hoeveelheid water vrij baan zal krijgen”, aldus Brandsdottir. “Dat is een tweede reden waarom we gespannen afwachten op wat komen gaat.” Gewoonlijk gaat de afwatering van Grimsvatn zonder veel problemen, vervolgt ze. “In april van dit jaar voerde Grimsvatn in drie weken overtollig water af naar het zuiden - circa vijftig kilometer onder de gletscher door naar de Skeidarárdasandur - maar toen bevatte het meer slechts 1,1 kubieke kilometer water. In 1938 hebben we een vloedgolf gehad, zoals nu dreigt en de oorzaak was, net zoals nu, dat het meer in zeer korte tijd maximaal gevuld raakt. Er is dus een kritische situatie, al is het grote publiek zich daarvan minder bewust.”

De seismologe die met haar collega's de ontwikkelingen rond de inmiddels zwart geblakerde krater van Báradbunda vanuit Reykjavik dag en nacht volgt en collega's in de gehele wereld via Internet (norvol.hi.is of www.midlun.is) op de hoogte houdt, wijst op nog een ander aspect van de uitbarsting. Hoewel de modernste digitale en de traditionele seismologische instrumenten in het Geologisch Instituut de laatste dagen aangeven dat de aardschokken zeer beperkt en constant zijn, wijst ze erop dat de vulkanische erupties jaren kunnen voortduren en dat zou dus ook kunnen gelden voor de onaangename verrassingen die Grimsvatn zondag nog verborgen hield.

Brandsdottir: “Het eiland Surtsey verrees in 1963 bij de Westmanneilanden, vlak bij de zuidkust, na vier jaar onderzeese vulkanische activiteit. Er zijn seismologen die menen dat een grote vulkanische explosie in 1783 in het zuidwesten van IJsland mede is veroorzaakt door activiteiten rond Grimsvatn. Duizenden tonnen as werden toen door de wind naar Europa gevoerd en beïnvloedden de experimenten met elektriciteit die Benjamin Franklin, destijds ambassadeur in Parijs, uitvoerde. De eruptie van Bárdabunka heeft tot nog toe weinig as verspreid.