'Schrijvers in Oost-Duitsland extra bespioneerd'

FRANKFURT, 5 OKT. Was de literatuur in de vroegere DDR slechts één van de vele terreinen waarnaar de geheime dienst haar begerige armen uitstrekte? Of werden schrijvers en dichters als het hart van de natie beschouwd, zodat ze van die natie veel meer aandacht dan anderen kregen? Dat is de vraag die de Duitse schrijver Joachim Walther stelt in zijn gisteren op de Frankfurter Buchmesse gepresenteerde Sicherungsbereich Literatur (uitg. Ch. Links).

Volgens Walther, die tot nu toe bekend is als schrijver van verhalen, romans en hoorspelen, heeft de literatuur in de bloeitijd van de DDR van de staatsveiligheidsdiensten buitensporig veel aandacht gekregen. Tegen een relatief klein aantal schrijvers waren volgens zijn gegevens veertig beroepskrachten en vijftienhonderd onofficiële verklikkers actief. Elke schrijver van naam had wel een paar observanten in zijn omgeving. Menigeen raakte vroeger of later in hun netwerken verstrikt.

De lang verwachte studie van Walther gaat in zijn vraagstelling verder dan alle tot nu toe gepubliceerde verslagen van verklikkende en verklikte schrijvers. Het 890 bladzijden dikke boek dat voor een belangrijk deel op documenten van de Stasi is gebaseerd, beschrijft niet alleen de werving en begeleiding van de verklikkers uit de Oostduitse schrijverswereld, aan de hand van hun leerboeken gaat het ook na hoe zij hun immorele werk leerden rechtvaardigen.

Walthers stelling is dat moderne dictaturen zoals de DDR steeds meer op woorden en begrippen steunen. Werd vroeger de bevolking van een dictatuur met geweld onderdrukt, aan het eind van de twintigste eeuw moet in woorden vervatte ideologie het vuile werk opknappen. In een dergelijk systeem is aan schrijvers een bijzondere verantwoordelijkheid toebedacht, die met alle middelen gecontroleerd moet worden.

In een tijdens de presentatie voorgelezen verklaring van de op het laatste moment ziek geworden schrijver Günter de Bruyn, liet deze weten het boek van Walther een openbaring te vinden. De Oostduitse schrijver die zelf in het Stasi-netwerk verstrikt raakte en daarvan getuigenis afgelegt in zijn zojuist verschenen Vierzig Jahre zegt pas nu inzicht te krijgen in zijn vergissingen van destijds.

Na afloop van de presentatie ging Joachim Walther nog even in op de problemen die het schrijven van de terugblik met zich mee heeft gebracht. Niet alleen bleek het bespioneren van vrienden en bekenden een 'onappetijtelijk onderwerp' om vier jaar schrijverschap aan op te offeren. Het bleek ook emotioneel erg belastend om dergelijke informatie over het privéleven van schrijvers te lezen.

Het onderzoek naar de mechanismen die de vroegere DDR in stand hebben gehouden, is nog altijd één van de hot items in de Duitse schrijverswereld. De presentatie van Sicherungsbereich Literatur werd daardoor het hoogtepunt van een overigens vrij kalme derde Messe-dag. Eén van de grote grieven van veel uitgevers is dat de Buchmesse het afgelopen jaar zo snel is gegroeid dat de cohesie zoek is geraakt. Steeds vaker zie je standhouders met een zaktelefoon de gesprekken voeren die ze anders onder vier ogen hadden gehouden. De in vorige jaren zo prominent ingezette uitbreiding van de beurs met elektronische media zorgt dit jaar voor weinig spectaculair nieuws. De nieuwe media concentreren zich vooralsnog op vier grote terreinen: Reizen, onderwijsprojecten, naslagwerken en speelgoed. Op de twee etages voor elektronica heerst voornamelijk de sfeer van de speelgoedwinkel. Overal hoor je kinderstemmetjes en zie je beeldschermen met kleurige plaatjes. Frankfurt goes Donald Duck.