Militair VN-chef Van Kappen over vredeshandhaving na Bosnië; 'Hopelijk heeft de Veiligheidsraad zijn les geleerd'

NEW YORK, 5 OKT. Crisis bij de Verenigde Naties? “Absoluut niet”, zegt generaal-majoor Frank van Kappen (55) in zijn kamer op de 36ste verdieping van het VN-hoofdkwartier in New York. De militair adviseur van secretaris-generaal Boutros-Ghali kan zich hogelijk opwinden als “sommige idioten bij de Republikeinen” weer “onzin uitkramen” over de VN. “Dan rijzen de irritatiebelletjes me de oren uit.”

Van Kappen heeft een vliegende start beleefd als hoogste militaire raadgever bij de VN. Tien dagen na zijn aantreden vorig juli walsten de Bosnische Serviërs over de VN-soldaten en de moslim-bewoners in Srebrenica heen. Het drama ontketende een Amerikaans diplomatiek vredesoffensief dat binnen een paar maanden werd bezegeld met het vredesakkoord van Dayton, de komst van de door de NAVO geleide vredesmacht IFOR en de uittocht van de VN-vredesmacht UNPROFOR.

Dit voorjaar richtten de internationale schijnwerpers zich op Van Kappen zelf. In opdracht van Boutros-Ghali onderzocht hij de Israelische beschieting van het UNIFIL-kamp in Qana in Zuid-Libanon op 18 april, waarbij meer dan honderd mensen omkwamen, en concludeerde dat de aanval “hoogstwaarschijnlijk” geen vergissing was; Israel hield vol verkeerde kaarten te hebben gebruikt en andere fouten te hebben gemaakt, in de veronderstelling dat het mikte op geschut van Hezbollah-strijders. De VS en Israel noemden de rapportage van Van Kappen “absurd” en “ongerechtvaardigd”.

“Het kwam ze politiek niet uit. Maar ik neem er niets van terug. De Amerikanen hebben mij privé gezegd dat ze niet zozeer de inhoud van het rapport aanvielen als wel dat het openbaar was gemaakt”, zegt de marinier, die aan het hoofd staat van een staf van 132 man en zestien vredesoperaties.

Wat heeft u geleerd van 'Srebrenica'?

“In Oost-Slavonië [het laatste stuk Kroatië dat nog door Kroatische Serviërs wordt beheerst] doen we nu een operatie, waarin ik getracht heb de lessen uit Srebrenica te verwerken. Daar zijn vier bataljons, met tientallen gevechtstanks, zware artillerie, gevechtshelikopers - niet het normale pakket voor peacekeeping. Deze eenheid van 5.000 man kan aanzienlijk meer gevechtskracht produceren dan UNPROFOR.

“Na het omkukelen van de Berlijnse Muur ontstond het idee dat peacekeeping de remedie voor alle problemen in de wereld was. Dat is het niet. Het traditionele peacekeeping-concept van redelijk statische conflicten uit de Koude Oorlog gaat niet meer op. De grote principes - de volledige onpartijdigheid en het uitgangspunt dat de VN niet bedreigend mogen overkomen - zijn maar gedeeltelijk waar. Eenheden moeten kunnen terugslaan als ze worden aangevallen.”

Welke vredesoperaties kunnen de VN nog aan?

“Vrede opleggen kunnen de VN niet. De VN, vooral de Veiligheidsraad, hebben hopelijk hun les geleerd dat ze hun mogelijkheden niet moeten overschrijden. De VN kunnen geen gevechtsacties ondernemen of oorlogvoeren. Daar hebben we de capaciteit niet voor. Het opleggen van vrede moeten we overlaten aan een 'coalition of the willing', een lidstaat of een regionale organisatie, mèt de zegen van de Veiligheidsraad. Vrede handhaven kunnen de VN wel, variërend van een vrij statische operatie zoals in Cyprus, met waarnemers en volledige neutraliteit, tot een robuuste operatie zoals in Oost-Slavonië. Maar dan moet er wel vrede zijn om te bewaren.”

Die was er in Bosnië niet.

“Dus hadden we daar nooit moeten zitten.”

De VN zijn er afgegaan.

“Dat is absoluut niet waar. We hebben geleerd uit Srebrenica dat er een collectieve schuld is van de landen in de Veiligheidsraad. Daar zijn beslissingen genomen die helemaal verkeerd zijn uitgepakt. De soldaten zijn niet afgegaan. Zij hebben hun werk gedaan, zo goed en zo kwaad als dat kon. Het Secretariaat is ook niet afgegaan, want dat heeft gewaarschuwd tegen een aantal beslissingen zoals het instellen van de 'veilige gebieden'. We hebben veel meer troepen gevraagd dan we gekregen hebben. De Veiligheidsraad moet militair advies serieuzer nemen.”

'Bosnië' is een van de redenen waarom de VS Boutros-Ghali aan de kant willen zetten.

“Het is heel onjuist en onsportief om de secretaris-generaal dit helemaal aan te wrijven. De SG heeft een mandaat moeten uitvoeren van de Veiligheidsraad, waarin heel weinig ruimte was. Neutraliteit was daarin richtinggevend.”

Ondanks de bezwaren heeft u als militaire chef meegewerkt aan de uitvoering van een onmogelijk mandaat.

Berustend: “Wij zaten met dat onmogelijke mandaat opgezadeld. Misschien zou het Secretariaat van de VN, als beheersorganisatie van de internationale gemeenschap, eens een keer 'nee' moeten verkopen. Maar dat is een beslissing voor de SG. Een SG die nee zegt tegen een opdracht van de Veiligheidsraad, moet wel een hele flinke zijn.”

Inmiddels hebben de VS de leiding in Bosnië, politiek en militair, onder meer via de NAVO. Conclusie: zonder de Amerikanen zijn er geen zaken te doen.

“De NAVO is voor de Amerikanen veel minder bedreigend dan de VN. Een hoop mensen in de VN hebben er moeite mee dat het overgenomen is door de NAVO. Maar de VS zijn de enige superpower. Ook in de VN is heel weinig mogelijk zonder de Amerikanen.”

De grote VN-operaties willen de VS alleen doen met een 'coalition of the willing'.

“Als het gaat om het opleggen van vrede, ben ik het met ze eens. Maar ik heb grote problemen met de uitspraak van de VS dat ze het leven van Amerikaanse soldaten niet in de waagschaal willen stellen in Bosnië, zoals oorspronkelijk hun opstelling was. Dat is heel dom om te zeggen omdat het betekent dat het dus wel het leven waard is van een Maleisiër, een Bengaal of een Nederlander.

“Als je alsmaar hamert op je angst voor verliezen, maak je daarmee ook het meest machtige apparaat ter wereld, het totale militaire apparaat, machteloos en kwetsbaar. Als ik aan de andere kant van de lijn zou staan, zou ik Amerikaanse troepen als doelwit nemen. Om het even wat overdreven te stellen: als iemand een Amerikaanse soldaat achter een pantservoertuig door de straten sleept [zoals in 1993 in de Somalische hoofdstad Mogadishu], gaan ze naar huis. Want dan stort het thuisfront in elkaar. Bij Fransen hoef je zoiets niet te proberen, die blijven gewoon. Maar er zijn veel mensen in dit land die onzin uitkramen.”

U doelt op de Republikeinen?

“Aan beide kanten, maar vooral de Republikeinen.”

Sommige Republikeinen beweren dat de VN Amerika willen overnemen.

“Bij de Republikeinen hebben ze inderdaad een aantal idioten.”

U doelt bijvoorbeeld op senator Jesse Helms die een kritisch stuk over de VN heeft geschreven in het blad Foreign Affairs [waarin hij voorstelt dat de VS uit de VN stappen als de organisatie niet ingrijpend wordt hervormd]?

“Een volslagen krankzinnig stuk. Ik troost me maar met de gedachte dat er in Nederland met vijftien miljoen mensen ook een hele hoop idioten rondlopen, en dat ze er hier, met 250 miljoen mensen, dus wat meer hebben. Er is een groot verschil tussen wat de Amerikaanse regering met het oog op de verkiezingen zegt en haar houding in de praktijk tegenover de VN. Ik krijg onzettend veel steun van de Amerikanen. Maar als ik de televisie aanzet en ik hoor het verkiezingspraatje van meneer Dole, ja, dan schiet ik weer in een stuip.”

Maakt deze Amerikaanse houding jegens de VN het niet moeilijk voor u strategische plannen klaar te hebben?

“Neem Burundi, een louter door land omgeven staat. Alleen al het binnenkomen daar is complex. Als je daar een operatie begint, wordt die gigantisch groot en kostbaar. Zonder de VS is zo'n operatie onmogelijk. Maar het feit dat zij hun grondtroepen geen risico willen laten lopen, brengt ons tot gierende stilstand. We hebben tachtig landen benaderd, waarvan er 17 of 18 kleine bijdragen hebben gegeven. Dat is te weinig. Dat de VS als machtigste land ter wereld niet willen meedoen, maar wel van de VN verlangen dat we het op een andere manier opknappen, frustreert me wel.”

Worden de VN, mede door het optreden van de NAVO in het Westen, niet gedegradeerd tot een soort buitendienst voor Afrika?

“Dat geloof ik absoluut niet. De legitimiteit van militaire acties wordt wereldwijd - zelfs de NAVO-actie in Bosnië - ontleend aan besluiten van de Veiligheidsraad. Ook voor Amerika is het uiterst onvoordelig op eigen houtje alle kolen uit het vuur te halen.”

De 'snelle brandweerbrigade' die Nederland wil, laat voorlopig op zich wachten.

“We hebben een plan klaar voor een snel inzetbaar hoofdkwartier van zestig man, dat onmiddellijk de leiding kan nemen bij een operatie. Dat verkleint de reactietijd van de VN.”

Met zestig man kun je geen genocide bestrijden.

“De volgende stap is het regelen van de troepen. Wij werken verder aan de stand by-overeenkomsten, waarin zestig landen in beginsel bereid zijn met troepen mee te doen aan vredesoperaties. We proberen ook de tijd die normaal verloopt om eenheden gereed te maken voor uitzending te verkorten.”

Maar u heeft geen enkele garantie dat u de troepen op het uur U ook krijgt.

“Veel landen zijn na Rwanda, Somalië en Bosnië terughoudender geworden om deel te nemen aan vredesoperaties. Nederland ook. De politieke besluitvorming kunnen wij niet verkorten. Maar we kunnen wel zorgen dat we na een politiek besluit sneller ter plekke zijn.”

U bent een optimist.

“Ik plan zonder mandaat, budget, vaste troepen en logistiek apparaat. Als je een megalomaan bent, hou je het hier geen week uit.”