Europese variaties op een liefdesprogramma; De Internationale van het sentiment

De emotievolle televisieshow All you need is love is een succesvol exportprodukt. Endemol Entertainment International bv. verkocht de formule van het programma aan zeven buitenlandse televisiezenders. Om cultuurverschillen op te vangen maakt ieder land zijn eigen versie. Over Portugese melancholie en sadisme in Italië: een format voor de liefde - en vooral het gebrek daaraan.

Al negen maanden is hij ver van huis - sjouwer in een Hollandse kaasfabriek, eenzaam want hij spreekt geen woord Nederlands. Zijn in Portugal achtergebleven vrouw en kind barsten meteen in tranen uit, als presentatrice Fatima Lopes de kwestie aanroert tijdens een opname van All you need is love in Lissabon. De verwijdering valt zwaar. Zelfs Fatima moet even slikken bij zoveel hartepijn. Dan zwaait de deur open en vader komt de trap af. Tranenvloed, champagne, tune. Aflevering 37 van All you need is love, Portugese versie, eindigt met verpletterend geluk.

“Ik krijg ook regelmatig tranen in de ogen”, bekent Richard Rietveld (39), de Nederlandse uitvoerend producent van Endemol Produçoes Televisivas Portugal. “Zelfs toen ik hier pas was en nog bijna geen Portugees verstond, had ik soms moeite om me goed te houden”. Zijn neiging tot ontroering verhindert hem niet de Portugese makers van All you need is love, een Nederlands idee voor een show over de liefde dat tot nu toe naar zeven andere landen is geëxporteerd, scherp in het oog te houden.

“De handen, de handen”, mompelt hij achter de monitor als een paartje herenigd is en met verstrengelde vingers naast Fatima op de centrale presentatiebank zit na te babbelen. “Zo'n shot is de krent in de pap.” Maar geen der Portugese cameralieden komt op de gedachte het te maken, zodat de beeldregisseur, boven in de controlekamer, het ook niet uit kan kiezen. Na afloop suggereer ik dat shot alsnog even te maken en later in te monteren, het programma is toch niet live. “Dan treed ik in het werk van de Portugezen”, zegt Rietveld. “Ze moeten het zelf doen, dat moet ik niet verstoren. Ze moeten zelf die gevoeligheid ontwikkelen.”

Ik zelf kan zelden of nooit een aflevering zien van de Nederlandse All you need is love, zonder dat af en toe tranen opwellen. Er gaat iets onweerstaanbaars uit van de manier waarop mensen de liefde, en vooral de problemen van de liefde beleven. Ik kijk het liefst alleen, want wie laat in dit leven onbekommerd zijn tranen stromen?

Sommige zielige gevallen, van jaren her, kan ik nog in extenso navertellen, omdat ze meer indruk hebben gemaakt dan menige doorwrochte documentaire. De zachtaardige man van middelbare leeftijd bijvoorbeeld, die na jaren huwelijkshel was gevlucht naar een stacaravan op de Veluwe, en toch geen nee durfde zeggen toen zijn vrouw hem per videoboodschap tot nog één keer proberen maande. En dan die depressieve vrouw van in de vijftig. Man altijd de deur uit voor zijn werk, geen kinderen kunnen krijgen, huisvrouw en helemaal op. Bij de vrouw die voor Robert ten Brink argwanend de deur opendeed was elke levensvreugde verdwenen. Ten Brink nodigde haar uit tot een verrassingsuitstapje naar Wenen, per privé-jet. Met een mengeling van mededogen en berekening voerde hij de vrouw door Wenen, in een koetsje, Sachertorte eten, kleren kopen. De glans keerde terug in haar ogen. Bij avond volgde een bezoek aan het sprookjesachtig verlichte Slot Schönbrunn. Onverhoeds verscheen de echtgenoot, om met een ring zijn vrouw om nieuw geluk te vragen.

Het was een hartverscheurende scène. Niet omdat je het gevoel had dat alles nu weer goed zou komen. Integendeel: bij de vrouw zag je als bij toverslag de angst terugkeren. Stokstijf bleef ze staan terwijl de man een warme omhelzing probeerde te forceren.

Er zijn mensen die over zo'n televisieprogramma schamper doen. Reality-tv, zoals deze programmasoort een paar jaar geleden nog genoemd werd, is inmiddels bijna een scheldwoord geworden dat staat voor smakeloos voyeurisme. Maar liefde en vooral het gebrek daaraan zijn nu eenmaal melodramatische gegevens. Het is alleen maar omdat veel mensen liever niet ongelukkig willen zijn, en al helemaal niet voortdurend dolverliefd, dat ze de neiging hebben over de weergave van deze gevoelens op televisie minachtend te spreken.

Endemol Entertainment International bv. in Laren is een van de vruchten van de fusie, in 1994, tussen de televisie-bedrijven van Joop van den Ende en John de Mol. Doel is het exporteren van de door de moederbedrijven in Nederland ontwikkelde programmaformules naar het buitenland. Het liefst, legt president Pim van Collem uit, wil Endemol die programmaformules - in het internationale televisiebedrijf formats geheten - in het buitenland als programma laten produceren, door de vijf dochterondernemingen die daartoe zijn opgericht in Portugal, België, Zweden, Denemarken en Duitsland en de ondernemingen in Spanje en Frankrijk waarin Endemol een belang heeft genomen. Voorts probeert de onderneming ideeën van derden te kopen en die in eigen beheer tot een format te ontwikkelen. En het mooiste is natuurlijk als die dochters, die de lokale televisiemarkt en de lokale voorkeuren beter kennen dan het hoofdkantoor in Laren, op den duur ook weer elders bruikbare ideeën ontwikkelen.

All you need is love is geenszins de enige format voor de export, blijkt uit de presentatiefolder van Endemol Entertainment. In China bijvoorbeeld zijn maar liefst drie programma's als ready made product te zien geweest: The Honeymoon Quiz, The Mini-Playback Show en Animal Crackers. Het programma Love letters bestaat als format in Australië en Spanje, en kant-en-klaar in Uruguay. Medisch Centrum West blijkt niet alleen maar in Nederland te zien maar ook in Hongarije, Polen, Zuid-Afrika, Turkije en Spanje.

Van de laatste format laat executive vice president creative affairs Marc Jansen een video zien. De Spaanse aflevering opent met plastische beelden van een operatie - niet alleen de ernstige gezichten van chirurg en operatie-assistentie dus, maar ook vakkundig gesimuleerd spierweefsel en met tangetjes afgeknepen bloedvaten. Minutenlang. Viva la muerte.

De uitwerking van een op gevoelens berustend programma - bij Medisch Centrum West niet anders dan bij All you need is love - kan dus per land zeer onderscheidene resultaten opleveren, vertelt Jansen. Die operatie zou in Nederland nimmer als openingsbeeld hebben gefungeerd. De cultuurverschillen zijn een belangrijke overweging voor de strategie om in het buitenland door eigen dochters de formats te laten uitwerken.

Een Internationale van het sentiment, een Europese Unie van de liefde vormen al die varianten - de Nederlandse, Portugese, Italiaanse, Vlaamse, Engelse, Spaanse en Duitse - op All you need is love. Vooral de door Endemol-dochters vervaardigde versies lijken uiterlijk veel op het Nederlandse voorbeeld: dezelfde trap, hetzelfde stille terzijde van de presentator of presentatrice voordat hij met iemand de caravan ingaat om hem de videoband te laten zien: oei, oei, hoe zal dat aflopen. Maar de verschillen vallen meer op.

In de Duitse versie, gepresenteerd door een jennerig jongmens en te zien op het commerciële station Sat 1, draait het veelal om geld. Een man brengt een serenade aan zijn vrouw, en vraagt vergiffenis voor zijn speelschulden. Een jongen probeert zijn meisje terug te krijgen, die het heeft uitgemaakt omdat haar ouders de jongen niet financieel draagkrachtig genoeg vonden.

De Britse versie - gemaakt voor het commerciële netwerk ITV - is wars van tranen en vertoon van emotie. De presentatrice houdt het luchtig. Een man die door zijn vrouw buiten de studio met een liefdesboodschap in vuurwerk is verrast, vermijdt eenmaal binnen op de bank zijn vrouw aan te kijken - bang als hij is emotie te laten blijken. Pas wanneer de vrouw zich niet goed kan houden, legt hij een arm om haar heen. Maar kijkt haar nog altijd niet aan.

Het pathos en melodrama zijn slechts een onderdeel van de formule van All you need. Het format behelst ook een luchtige dating-show, met jongens en meisjes die tuk zijn op een avondje uit. De Nederlandse versie heeft die elementen ook, alleen zetten die zich niet in mijn geheugen vast. Een bezoek aan een Nederlandse opname van het programma is zelfs een beetje ontnuchterende ervaring. Het publiek bij de opname lijkt voornamelijk uit tieners te bestaan.

Is het programma, dat in Nederland zijn vijfde seizoen beleeft, misschien met de jaren veranderd, of houdt het zich meer met kalverliefdes bezig sinds het op de 'jeugdige' commerciële zender Veronica wordt uitgezonden? Etienne de Jong, uitvoerend producent in de Hilversumse studio, ontkent dat. Wel zijn er steeds nieuwe manieren bedacht om hetzelfde verhaal te vertellen. De Jong wijst op de taboe-doorbrekende elementen in het Nederlandse All you need - dat er bijvoorbeeld wel eens homoseksuele liefdes aan de orde komen. Dat kan niet overal in het buitenland, meent hij.

De Spaanse versie van de commerciële zender Antena 3 benadert het dichtst mijn eigen manier van kijken, ofschoon deze wordt gepresenteerd door een bedaagde heer die moeilijk ter been lijkt. De luchtige dating-elementen worden in Madrid afgeraffeld ten gunste van de zware melancholie. De deelnemers zijn beduidend ouder dan in andere landen. Een man die in de jaren vijftig met de handschoen getrouwd is omdat hij voor jaren het land moest verlaten en in Brazilië werkte, biedt zijn vrouw alsnog een schitterende bruiloft, compleet met kerkelijke inzegening aan. Ook vormen van liefde waarbij niet de gedachte aan seks opkomt, vallen in Spanje binnen het kader van de uitzending - blijkens een hereniging na dertig jaar tussen broer en zus.

De wonderlijkste van alle versies is de Italiaanse, Stranamore van het commerciële Tele 5, die als enige een sadistische inslag heeft. Het opvallend lelijke meisje wil het weer goed maken met haar verloofde, weggelopen nadat ze hem een klap had gegeven. Als hij de trap afkomt, valt ze hem dolgelukkig om de hals - om dan alsnog de bons te krijgen. Het lelijke meisje vlucht de studio uit, tot vermaak van publiek, presentator en ex-verloofde.

Eerder was de ex-verloofde op straat, terwijl hij om den brode bezig was reclamefolders onder ruitenwissers te steken, door de presentator al stevig te pakken genomen. De presentator repte van een boodschap van iemand die heel veel van hem hield, en riep er toen een andere man bij. De aangesprokene kreeg zo het idee dat hem een homoseksueel aanzoek wachtte, en had - als de presentator niet bijtijds tussenbeide was gekomen - de andere man, zo te zien een argeloze voorbijganger, zeker in elkaar geslagen.

Maar dat is nog niets vergeleken bij de pech van de nietsvermoedende Italiaan die van de tribune wordt geplukt en door de presentator pardoes met zijn overspel geconfronteerd. De zwijgzaamheid van het slachtoffer slaat om in zichtbare ontzetting, als vrouw en twee dochters de trap afdalen, ter nadere adstructie. Vrouw spreekt smalend over de andere vrouw, die ook getrouwd blijkt te zijn. Dochters klagen over de verpeste sfeer thuis. Dit alles onder luide bijval van de presentator: hoe kunt u dat nu doen, zo'n lieve vrouw, zulke prachtige dochters. De beklaagde komt een paar maanden later terug in het programma om te vertellen hoe het verder gegaan is: alles is weer goed, het is uit met die andere.

Stranamore wordt buiten het Endemol-bestel vervaardigd, door de Italiaanse produktiemaatschappij RTI. De eigenaardigheden van de Italiaanse versie zijn in de Endemol-versies van het programma niet goed denkbaar, zegt Etienne de Jong, zelf als adviseur betrokken bij sommige buitenlandse versies. Achter de versies in eigen huis gaat veel tijdrovende research schuil, juist om al te schokkende of onsmakelijke verwikkelingen te vermijden. Pogingen tot de verzoening als een van de partijen al iemand anders heeft, vallen bijvoorbeeld af. Niet alleen richt het onderzoek zich op de authenticiteit van de gevallen - heel wat van de duizenden brieven en telefoontjes per week in Nederland betreffen mensen die een verhaaltje verzinnen om op de televisie komen. Ook wordt, als het om het lijmen van een breuk gaat, nagegaan of de verwijdering soms het gevolg is van mishandeling en dergelijke.

De Italiaanse versie laat wat hem betreft zien hoe het niet moet - al vormt menige aflevering uit Rome een smakelijke anekdote. De Jong herinnert zich er een waarin een vrouw een lang spoorloos geraakte liefde zocht. “Daar is hij”, riep de presentator triomfantelijk. Een doodskist werd de glittertrap afgedragen. Weliswaar zwaaide na enkele ogenblikken de deksel opzij en kwam de gezochte springlevend tevoorschijn. Maar voor zoiets hoeven de kijkers naar Veronica niet te vrezen.

Geen lachebekjes, die Portugezen - denk ik als ik voor het eerst van mijn leven door de straten van Lissabon loop. Hier hebben ze nog maar vier televisiestations, twee van de staat en twee commercieel, waarvan eentje, TVI, deels eigendom is van de katholieke kerk. Het is echter voor de andere commerciële zender, SIC, dat Endemol Produçoes Televisas Portugal Lda tot nu toe voornamelijk zijn produkten maakt. En met schade en schande wijs wordt, geeft Piet-Hein Bakker, de jeugdige directeur van de Portugese Endemol-dochter toe. Een aanvankelijke poging het Nederlandse succes Mini-Playbackshow onder de Portugezen te brengen slaagde niet: kinderen die zich verkleden als sexy popsterren - onsmakelijker kan het niet in Portugese ogen. De prachtige kostuums van het programma hangen doelloos in de opslag van de studio van Endemol, zo'n twintig kilometer buiten Lissabon.

Sindsdien gloort het succes. Van All you need is love zijn in Portugal in twee seizoenen al bijna zoveel afleveringen gemaakt als in vijf jaar in Nederland. Het programma haalt regelmatig meer dan vijftig procent marktaandeel - vakjargon dat aangeeft dat het programma te zien is op meer dan de helft van alle op dat moment ingeschakelde toestellen. Een dergelijk bereik is in Nederland onvoorstelbaar geworden - vooral sinds de wonderbare vermenigvuldiging der Nederlandse televisiezenders in het vorige seizoen. En reality-tv is in Portugal nog een geuzennaam - alle Portugese medewerkers aan All you need omschrijven hun show zo.

Ook met dit programma is een leerproces doorlopen. Zo moest het café-onderdeel dat in Nederland en Duitsland altijd een groot succes was - iemand wordt met een aantal kandidaat-partners van het andere geslacht in een aparte ruimte van drankjes voorzien en moet na verloop van tijd kiezen met wie hij een avondje uit wil - ijlings uit de formule worden geschrapt. “Het spijt me dat ik het zeggen moet, maar zoiets zien Portugezen als een hoerenkast”, zegt Fatima Lopes, de 28-jarige presentatrice van het programma. Ze is twee jaar geleden ontdekt als tv-ster, toen ze als vertegenwoordigster van een telefoonmaatschappij over de vloer kwam bij SIC, bij het aanleggen van een centrale met betaalnummers. Ze verving de aanvankelijke Portugese presentatrice van All you need, een wat oudere actrice die de kandidaten soms met een vleugje sarcasme bejegende.

De beminnelijke Fatima Lopes is de ster - en daarvan is zij terdege doordrongen. Dat lijkt de vrucht van de cultuur in het moederbedrijf van Joop van den Ende, waar aan de opbouw van de sterallure sinds jaar en dag veel aandacht wordt besteed, deel van de bedrijfsfilosofie. De rest van de crew, van researchers tot floor manager, behandelt Fatima met eerbied, ofschoon ze in leeftijd noch ongeschminkt voorkomen opvalt in het gezelschap.

Fatima werkt hard: aan het einde van elk item vraagt ze de deelnemers naar hun gevoelens. Portugezen, zo blijkt, zijn ten prooi aan heftige gemoedsbewegingen, maar ze onder woorden brengen is zelden het sterke punt van de aanwezigen. Toch blijkt deze situatie niet een van Fatima's voornaamste zorgen. Eerder stoort het haar dat het zo moeilijk blijkt vertegenwoordigers van de welstandsklassen A en B naar de studio te lokken, zegt ze. De rijken kijken wel, maar halen hun neus op voor deelname, zodat bijna alle gevallen uit de categorieën C en D komen. “Portugezen komen moeilijk uit voor hun gevoelens, al gaat het wat beter onder jongeren. Misschien dat All you need is love kan helpen in die situatie verbetering te brengen.”

Anders dan in Hilversum bestaat het publiek hier niet overwegend uit bakvissen, maar uit hele families: compleet met kinderen en oma in zwarte kleren. Niet voor niets bestond een van de succesvolste items uit de Portugese versie van Het spijt me, een ander Endemol-succes in Portugal, uit een mevrouw die vergiffenis kwam vragen voor het feit dat zij een halfjaar na het overlijden van haar echtgenoot in een rode jurk op een familiefeest was verschenen. All you need is een van de weinige televisieprogramma's in Portugal waarvoor het mogelijk is publiek te vinden zonder een geldelijke beloning in het vooruitzicht te stellen. Toch is het publiek tevreden - ook een puntje cultuur van Van den Ende. “Joop zegt altijd, als het publiek in de zaal tevreden is, is het publiek thuis dat ook”, aldus uitvoerend producent Rietveld, de enige Nederlander in de studio.

Hij houdt zich tijdens camera-repetitie en opname op de achtergrond. De werksfeer in Lissabon is anders is dan in de studio van John de Mol Produkties in Hilversum. Daar: veel gestresst rondlopende jonge medewerkers, vervuld van eigen belangrijkheid. Hier: een soepele toffe-jongens sfeer, waarin veel wordt gelachen. Maar vergis je niet, onder dat vertoon van luie flair gaat veel gevoel voor saudade schuil - de Portugese term voor zware melancholie, vertelt de regisseur. Het programma heeft in Portugal zelfs onder het sentiment geleden, toen in de vorige reeks zwaarmoedige onderwerpen domineerden en de kijkcijfers daalden. Na rijp beraad is besloten dat het voortaan - tegen de spontane neiging van de redactie in - wat luchtiger moest. Vanavond zien we dus een stomverbaasde jongen op de tribune, die zich eens heeft laten ontvallen dat hij zijn verloofde graag in zigeunerkleren ziet, en haar plotseling ontwaart als lid van een flamenco-groep. En de kijkcijfers zijn weer gestegen.

De Portugese All you need heeft vanavond echter ook een onderwerp vol saudade in petto, waarover de gehele crew razend enthousiast is. Een meisje uit crimineel milieu stuurt een videoboodschap aan haar vriendje, die wegens inbraak met geweldpleging in de gevangenis zit: ik hou van je, hou vol, nog maar vijf jaar en ik wacht op je. Rietveld is een beetje ongerust: de kijker zal dit toch niet als een vergoelijking van misdaad kunnen opvatten? De crew wuift zijn bezwaren weg. Fatima, die de band in de gevangenis is gaan brengen, vindt dit item 'het ontroerendste wat ik ooit gedaan heb'.

Bij het aanschouwen van de video en het geprekje met Fatima in de caravan - van toestemming om de studio te bezoeken kan geen sprake zijn - dwalen de ogen van de jongen steeds naar een ver, hoog punt, alsof hij daar het paradijs ontwaart. De camera registreert aan het slot hoe achter de rug van de jongen de traliehekken dramatisch weer in het slot vallen. Hij zal de uitzending niet kunnen zien: comfort in de nor is ver te zoeken. Om zes uur wordt in de afdeling waar de jongen zit, de stroom onderbroken.

Het eerder op de avond jolige studiopubliek - door de floor manager voor het begin van de uitzending tot gejuich en boegeroep opgejut met opmerkingen over Benfica en andere voetbalclubs - vervalt bij de vertoning van het gevangenis-item op beeldscherm in een loden stilte. Die mag ik niet verbreken met mijn onderdrukt snikken achter mijn monitor in een hoekje - en dat terwijl ik geen woord Portugees versta. Wie had kunnen denken dat Holland - na Goudse kazen en tulpenbollen - nog eens de exporteur zou worden van instrumenten van emotie.