De vrouwelijke sjamaan onder de kunstenaars

Tentoonstelling: Marina Abramovic, Objects, performance, video, sound. Groninger Museum. T/m 17/11. Stadsschouwburg Groningen, 3/11, voorstelling 'The biography' van en door Abramovi'c.

Wat betekent het wanneer iemand met een scheermes een ster in haar buik kerft, een grote ui met schil en al opeet en een levende slang over haar gezicht laat glijden? Het betekent in ieder geval dat die persoon over angst heeft nagedacht, angst voor bloed, voor het lichaam, voor de dood. Het betekent ook dat zij, de in 1946 in Belgrado geboren en in Amsterdam wonende kunstenaar Marina Abramovic, het angst-monster zo direct mogelijk in de ogen heeft willen kijken door er zichzelf op de heftigste manier aan bloot te stellen. We zien haar bloed vloeien, haar ogen tranen, haar neus platgedrukt worden, op monitoren weliswaar maar toch onontkoombaar. We zien ook hoe ze onverstoorbaar blijft, alsof wat haar overkomt maar een deel van haar raakt, het deel dat we kunnen zien omdat het in de wereld staat. Binnenin haar lijkt het stil te zijn.

Abramovic is met dit soort shockerende performances in de vroege jaren zeventig begonnen, maar kreeg vooral bekendheid door haar samenwerking met de Duitse performer en fotograaf Ulay. Beiden hebben in een twaalf jaar durende samenwerking performances uitgevoerd die hun gelijke niet kennen. Sinds acht jaar opereert ieder voor zich en Abramovic heeft nu in het Groninger Museum haar eerste museale solotentoonstelling.

De tentoonstelling biedt een beknopt overzicht van haar oeuvre, maar het enige werk dat aan haar periode met Ulay herinnert betreft precies hun dramatische afscheid. We zien op de middelste van drie onder grote Chinese parasols staande monitoren hoe Abramovic de Chinese Muur afloopt. Ze zal na een drie maandende durende, moeizame voettocht Ulay treffen die van de andere kant op haar is toegelopen. Het weerzien dat aanvankelijk als een bruiloft was gedacht, is in werkelijkheid een scheiding geworden.

Op de monitoren links en rechts zien we een Chinese man grimassen en gebaren maken die duidelijk een bijzondere betekenis hebben. We komen alleen niet te weten welke. Dat probleem doet zich meer voor op de tentoonstelling. De objecten, materialen en symbolen die Abramovic gebruikt zijn beladen met oosterse of occulte betekenis. Je krijgt er pas toegang toe wanneer je het begrip waar alles om draait hebt ontdekt: energie.

Energie staat in de oosterse levensbeschouwing voor de grote bron waaruit alles voortkomt en weer in verdwijnt, het Goddelijke anders gezegd, of de Geest. Alle dingen en levende wezens bevatten energie, maar sommige meer dan andere en hoe meer energie hoe meer geestkracht. Wij kunnen, volgens deze filosofie, onze energie vermeerderen en uiteindelijke optimale geestkracht of Verlichting bereiken wanneer wij ons bevrijden van alle illusies, dat wil zeggen van alle ideeën die wij over ons zelf en de wereld hebben. Boeddha heet een verlichte, en Jezus Christus.

Die levensbeschouwing heeft Abramovic op allerlei manieren vorm gegeven. Zo kun je de vier ladders in de eerste van de zeven lichtblauw geschilderde zalen zien als een opstap naar het hogere, maar ze zeggen ook meteen dat de weg omhoog moeilijk is en in fasen verloopt: de eerste en meest 'aardse' ladder is volledig van hout, de tweede heeft messen als treden, de derde is van ijzer en gloeit van de hitte, de vierde is met ijs beslagen. Het zijn geleiders waarbij de energie die ze kanaliseren tegelijk staat voor mentale energie, opgewekt door het transformatieproces dat bij iedere fase hoort.

Je moet bewegen, iets doen en ook iets loslaten om te kunnen transformeren en van de ene fase naar de andere te gaan. Op de tentoonstelling hangen een paar foto's van een performance uit 1975 waarbij Abramovic haar identiteit als kunstenaar inzette. Je ziet haar daarop als prostituée in een raam op de Wallen zitten en de prostituée als kunstenaar optreden. Naar verluidt hebben de klanten het laten afweten en dat zal wel door de uitdrukking op haar gezicht zijn gekomen: ze lijkt totaal in trance te zijn.

Met Ulay werden aanvankelijk de beklemming van de man/vrouw rolpatronen in beeld gebracht, onder meer wanneer beiden tot stikkens toe elkaars adem inademen. Later streefden ze ernaar het lichamelijke te overstijgen door bijvoorbeeld op een aantal internationale tentoonstellingsplekken dagenlang doodstil tegenover elkaar aan een tafel te zitten.

Het lichaam is weer terug bij Abramovic-solo en niet altijd zonder zelfspot: we zien haar gezicht rood worden en opzwellen wanneer ze, klagend over de vermoeienissen van het mondaine kunstenaarsleven, grote stukken rauwe ui kauwt en doorslikt. Bovendien worden ook wij nu lichamelijk aangesproken, bijvoorbeeld met drie langwerpige blokjes kwarts. Volgens de leer van de kristallen bevatten ze sterke concentraties van energie die wij door lichamelijk contact in ons op kunnen nemen. Abramovic heeft ze uitgehold en zo aan de muur opgehangen dat we, wanneer we er hoofd, borst en geslacht tegenaan drukken 'opgeladen' worden. Ook kunnen we ons in een lange zwarte gang door het oorverdovende geluid van mitrailleurschoten 'de geest laten zuiveren'.

Niet bekend

Ze toont de dood ook, op een plek waar verleden en heden bij elkaar komen: temidden van het prachtige oude porselein van het Groninger Museum. Tussen de golvende draperieën die Philip Starck rondom de uitstalkasten heeft gehangen, borstelt ze op vijf bovenop elkaar gestapelde monitoren een vuil skelet met water en zeep af. Het vieze water sopt over haar heen, maar dat lijkt haar niet te deren. Er moet schoon schip gemaakt worden. De geest zuiveren om de definitieve transformatie aan te kunnen. Voor Abramovic is dat een opstijgen, en om ons daarbij een duwtje in de rug te geven heeft ze grote klompschoenen van amethyst gemaakt: 'Shoes for departure.' Op een hoge glazen sokkel staan ze erbij als een versteende beweging: zo makkelijk is dat vertrekken nog niet.