Weg met zinloze wetten!

Aan het eind van de jaren zestig werd mij een onvergetelijk bewustzijnsverruimend inzicht gegund aangaande de aard van de wet. Dit gebeurde in de wc van een restaurant in Greenwich Village. Boven de wastafel hing de obligate tekst van de New Yorkse gezondheidsdienst: 'Werknemers zijn verplicht voor het verlaten van deze ruimte hun handen te wassen'. Daaronder had iemand gekrabbeld: 'BAN UNENFORCEABLE LAWS'.

Toen de schellen eenmaal van mijn ogen gevallen waren, besefte ik dat hetzelfde verbod ook zou moeten gelden voor wetten en voorschriften die al te drastisch tegen het rechtsgevoel van een normaal mens indruisen. Dat is thans het geval met de wet op het auteursrecht, met name wat betreft visueel materiaal. Die is bezig in snel tempo zowel onuitvoerbaar als onnavoelbaar te worden. Het kan niet lang meer duren of de kreet zal opgaan: 'Kappen met die onzin!'

Vorige week werd ik gebeld door een redacteur van een Amerikaans kunsttijdschrift dat een artikel van mij publiceert. Ik wilde daar een afbeelding bij hebben van een schilderij van Lucas Cranach (1472-1553) dat tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog werd vernietigd. De door mij opgegeven bron voor de afbeelding was een boek dat in 1965 in München werd gepubliceerd. In het verleden had het tijdschrift in dergelijke gevallen het boek opgevraagd uit de bibliotheek van een groot museum. Ditmaal weigerde de bibliotheek. De redacteur moest eerst een brief overleggen van de uitgever van het boek uit 1965 waarin deze verklaarde dat de afbeelding vrij van auteursrechten was. Het voor de hand liggende feit dat de uitgever noodgedwongen een oude foto of illustratie gebruikt had (laat staan dat de kunstenaar al meer dan vijfhonderd jaar dood was) sneed geen hout bij de bibliotheek. Misschien was de reproductie zelf wel beschermd door het auteursrecht. Nee, men wenste geen enkel risico te nemen. Een rechtszaak zit in een klein hoekje.

Net als zovele vormen van paranoia, vindt ook deze zijn oorsprong in de werkelijkheid. De toepassing van het auteursrecht wordt steeds frequenter en breidt zich uit naar gebieden waar deze bescherming niet voor bedoeld was.

Zelfs daar waar zij nog niet geldt, beginnen bureaucraten zich in te dekken tegen mogelijke toekomstige overtredingen. De verdedigingstaktieken die zij daarbij uitvoeren zouden bij een gewoon burger leiden tot onvrijwillige opname in een gesticht.

De gevolgen voor de uitgeverij zijn hachelijk, maar niet zo kwalijk als wat docenten boven het hoofd hangt wanneer zij audio-visuele middelen gebruiken bij hun lessen. Op dit terrein ontpopt zich een onzalige combinatie van technologische vernieuwing en draconische wetstoepassing die het hele visuele onderwijs in een mijnenveld aan het veranderen is. Het zit zo. De fotografische dia heeft zijn langste tijd gehad en moet plaats maken voor gedigitaliseerde beelden voor computerprojectie. De mensen die voor dit proces verantwoordelijk zijn, zijn diep doordrongen van de noodzaak dat ze de juiste permissie moeten hebben voor ieder beeld dat zij aan hun databank toevoegen. De verantwoordelijkheid hiervoor wordt bij de docent of de onderwijsinstelling gelegd, die voortaan toestemming zal moeten krijgen van de bezitter(s) van auteursrecht op een afbeelding eer deze gedigitaliseerd en geprojecteerd mag worden. Ook al is het duidelijk wie de rechten bezit, wat lang niet altijd het geval is, is dit een kostbaar, tijdrovend en vaak gekmakend karwei dat met onderwijs niets van doen heeft.

Toch wordt hierover op dit moment in Amerika serieus onderhandeld tussen overheid, universiteiten, musea, uitgevers en auteursrechtelijke instanties.

Het lijkt erop dat de doctrine van 'fair use' waaronder tot nu toe docenten vrijgesteld werden van auteursrechtelijke verplichtingen binnenkort zal worden ingeperkt. Als dit in Amerika gebeurt, dan heeft dat onmiddellijke gevolgen voor de rest van de wereld, omdat Amerika zoveel beeld-bronnenbezit. Denk alleen maar eens aan de miljoenen beelden die Microsoft (via dochter Corbis) nu al beheert, een firma die onlangs beschreven werd als 'het grootste advocatenkantoor ter wereld'.

Naar mijn overtuiging zal dit juridische mijnenveld vanzelf ontploffen. Het moderne auteursrecht is uitgevonden om literaire voortbrengselen te beschermen. Later is het uitgebreid om prestaties in andere kunstvormen te dekken. Een drukker die een boek met plaatjes maakt, of Bill Gates die een cheque schrijft, vallen niet in deze categorie. De inktvlekachtige uitbreiding van het auteursrecht naar het vlak van het technische en financiële naast (en ten koste van) het artistieke, zal zichzelf op de lange duur teniet doen. Hetzelfde geldt voor de inperking van fair use. Maar de lange duur is in deze kwestie ondragelijk lang. Weg met al te gretig uitgevoerde wetten!

Voor een voortreffelijk overzicht van WWW pagina's op Internet die met kunst enauteursrecht te maken hebben, zie http://oregon.uoregon.edu/csundt/cweb.htm