Wat zijn de rechten van het dier?

Kan een koe een dagvaarding uitbrengen? Op een studiedag in Leiden op 9 oktober zullen juristen uit het hele land zich buigen over deze vraag. Daar komt namelijk de volgende kwestie aan de orde: hebben alleen mensen aanspraak op bescherming van hun fundamentele rechten of worden niet-menselijke wezens en zelfs de natuur als ecologisch systeem door die rechten beschermd?

Aan de vraag kleven 'de nodige rechtstheoretische, inhoudelijke en procesrechtelijke vragen en problemen', aldus de uitnodiging in het Nederlands Juristenblad van augustus. Aangezien een koe maar drie letters van het alfabet beheerst, zal zij in rechte door een mens vertegenwoordigd moeten worden. Dat zal uiteindelijk een jurist zijn die ervoor heeft doorgeleerd, maar wie en met welk recht? En moeten muggenjagers zich in de toekomst zorgen gaan maken als zij eindelijk zo'n zoemend kreng tegen de slaapkamermuur hebben geplet?

Mr. D. Boon beantwoordt de laatste vraag ontkennend. De advocaat is in 1983 in Groningen gepromoveerd op het Nederlandse dierenrecht en is als spreker op de studiedag uitgenodigd: “Als iemand in een oerwoud voor de lol een miljoen muggen gaat vergiftigen, dan handelt hij in strijd met fundamentele rechten van de muggen. Die persoon heeft daar namelijk helemaal geen belang bij. Als iemand een mug doodslaat om te voorkomen dat hij wordt gestoken, dan heeft diegene een redelijk belang en handelt hij niet in strijd met het recht van de mug.”

De advocaat schetst de historische ontwikkeling van het fundamentele dierenrecht. “U moet het zien in het licht van het emancipatieproces van dieren. Vergelijk het met geleidelijke ontwikkeling van de rechtspositie van slaven. Die waren in eerste instantie alleen een object van eigendom. Pas na verloop van tijd kregen slaven rechten: het recht op een naam, het recht op het krijgen van kinderen en het recht op het bezit van een bescheiden vermogen. Van rechtsobject werd de slaaf geleidelijk rechtssubject. Dezelfde ontwikkeling zou zich ook kunnen en moeten voordoen ten aanzien van dieren”, aldus Boon.

Betekent dit dat we straks een spaarbankboekje kunnen openen op naam van Fikkie? En wat te denken van een hypotheek op het hok van de trouwe viervoeter, kan dat op zijn naam? “Dieren eten, drinken, slapen, vluchten en planten zich voort. Dat zijn belangen van het dier. Het is maar een kleine stap om die belangen als rechten te erkennen. Aan een eigen vermogen heeft een beest niets”, zegt de advocaat. Wellicht hebben hondenbezitters in de toekomst dus wel een rechterlijke machtiging nodig om hun beste vriend te castreren.

Individuen en groepen mensen die de belangen van een bepaald dier behartigen, zouden in rechte moeten kunnen optreden als de fundamentele rechten worden geschonden. Daarbij kan men denken aan een Bond van Mierenliefhebbers die optreedt voor mieren, een Kolibrieclub voor kolibries of een Pitbullvereniging voor pitbulls. Clubs die de belangen van wespen en muggen vertegenwoordigen komen wellicht moeilijker van de grond.

Het praktische belang van de erkenning van fundamentele dierenrechten is dat het onder het huidige strafrecht uitmaakt of een mishandeling van een dier in het openbaar plaatsvindt of niet. “Openbare mishandeling van dieren wordt zwaarder gestraft dan mishandeling in een stal ergens achteraf. Dat is raar. Door gewoon te erkennen dat dieren eigen rechten hebben ben je van dat probleem af”, zegt Boon.

In het fundamentele mensenrecht speelt nog de kwestie van de zogeheten horizontale werking van grondrechten. Artikel 8 van het Europees verdrag van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden gaat over de bescherming van privacy. Het artikel werkt volgens de Hoge Raad niet alleen tussen de overheid en burgers (verticaal), maar ook tussen burgers onderling (horizontaal). Een individu mag de privacy van een ander individu niet schenden.

Eventuele horizontale werking van fundamentele dierenrechten roept interessante vragen op. De volgende kwesties verdienen daarom de onvoorwaardelijke aandacht van de deelnemers aan de studiedag: 1. Hebben dieren recht op privacy? 2. Handelt een hond die snuffelt aan het achterste van een andere hond in strijd met dat recht?