Relaas van een mythische verzetsman

Amin Maalouf: Les Échelles du Levant. Grasset, 229 blz., ƒ 51,65

Op 16 juni 1976 herkent de ik-persoon uit Les Échelles du Levant een man in de Parijse metro. Diens gezicht stond op een foto van een verzetsgroep in zijn eerste geschiedenisboek. De ik-persoon werd toen al gefascineerd door de krachtige uitstraling van de onbekende man. Omdat ze bovendien beiden afkomstig zijn uit het Midden-Oosten, arrangeert de ik-persoon een 'toevallige' ontmoeting. Ossyane Ketabdar, zoals de man van de foto blijkt te heten, wordt geobsedeerd door een belangrijke ontmoeting die vier dagen later zal plaatshebben. Om de tijd te doden is hij graag bereid zijn levensverhaal te vertellen 'als een rivier die te lang is ingedijkt'.

'Ik kom uit een familie die lang de Oriënt heeft geregeerd.' Zo begint het verhaal van de Turkse Ottomaanse prins Ossyane, geboren in 1919 uit een Armeense moeder en een Turkse vader van koninklijke bloede. Zijn idealistische vader droomde van een Levant waarin Turken, Armeniërs, Arabieren, Grieken en joden vreedzaam naast elkaar zouden leven. Hij had zijn zoon Ossyane ('rebel') voorbestemd hierbij een leidersrol te vervullen. Ossyane wilde echter arts worden en vertrok in 1937 naar het Zuid-Franse Montpellier.

Tijdens de oorlog belandt hij in het verzet, waar hij zijn grote liefde ontmoet. Als hij acht jaar later terugkeert naar zijn geboorteland wordt hij als een verzetsheld onthaald. Na zijn huwelijk slaat het noodlot toe. Bij het uitbreken van de eerste oorlog tussen Israel en zijn buurlanden in 1948, bevindt Ossyane zich in Beiroet terwijl zijn vrouw, die op het punt staat te bevallen, in Haifa is. Door de langdurige gedwongen scheiding raakt Ossyane niet alleen zijn vrouw maar ook zijn verstand kwijt.

Net als in zijn eerdere boeken Rovers, christenhonden, vrouwenschenners, De tuinen van licht, Leo Africanus of De rots van Tanios (Prix Goncourt 1993) is Maalouf erin geslaagd een prachtig historisch fresco te schilderen rond het leven van één enkel persoon. Ook in deze, soms ontroerende roman zit vaart en spanning. De vorm, die van een monoloog waarin de hoofdpersoon zijn levensverhaal vertelt aan een geïnteresseerde toehoorder, sluit goed aan bij de Duizend-en-één-nacht-sfeer aan het begin van het boek.

Zoals in Maaloufs werk vaker het geval is, becommentarieert de socioloog, ex-journalist en Midden-Oosten-kenner (geboren in Libanon, 1949) en passant de achtergrond van de nog steeds voortdurende conflicten in het Midden-Oosten. Met Les Échelles du Levant laat hij zien hoe de angst, de agressie en de haat die de regio al zo lang beheersen, de mensen wanhopig of juist onverschillig maken. Hij beschrijft hoe naïeve dromers het onderspit delven en hoe uitgekookte individuen, die de situatie weten uit te buiten, grote rijkdom vergaren.

In het bijna mythische personage van Ossyane verbeeldt Maalouf al die mensen wier leven ingrijpend veranderd werd door de harde realiteit van de geschiedenis. Halverwege het boek verwoordt Ossyane het zo: 'Wat wilt u, wij hebben niets te kiezen, het is de geschiedenis die voor ons heeft gekozen.'