Overval alternatief voor drugshandel

DEN HAAG, 4 OKT. Snel, gemakkelijk geld verdienen en het najagen van een kick zijn de belangrijkste motieven van jongeren in de randstad om een overval te plegen. Doorgewinterde jonge overvallers zien het plegen van overvallen als alternatief voor de als lucratief ervaren handel in harddrugs.

Dit blijkt uit een onderzoek van de politie Haaglanden onder vijftig jeugdige overvallers uit de regio's Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. De afgelopen twee jaar werd met gedetineerde overvallers van vijftien tot en met twintig jaar oud gesproken. Het korps Haaglanden stelde het onderzoek in uit zorg over het stijgende aantal jeugdigen dat bij overvallen op winkels, horeca en benzinestations betrokken is. Het totaal aantal overvallen met en zonder geweld is de laatste twee jaar in de randstad overigens gedaald.

Uit het onderzoek blijkt dat voor het ontwikkelen van een criminele carrière vooral de handel in cocaïne belangrijk is. Tweederde van de ervaren overvallers blijkt zich met deze handel bezig te houden. Als de toegang tot de drugshandel echter geblokkeerd raakt, door een stagnerende aanvoer of door concurrentie van een goedkopere en machtige dealer, zien de jongeren in het plegen van overvallen een alternatief om toch aan geld te komen en zodoende de aangenomen levensstijl te kunnen handhaven. Een kleine winkeldiefstal is dan niet meer aantrekkelijk.

De onderzoekers, socioloog Paul Gruter en pedagoog Chris van Oosterwijk, concluderen in hun rapport dat de drugshandel fungeert als een “katalysator” voor het plegen van overvallen. Ze vinden dat de aandacht en de pakkans voor drugsdelicten verhoogd moet worden. Ook zou de politie coffeeshops beter in de gaten moeten houden, om te voorkomen dat deze een “vrijplaats” worden voor het ontplooien van criminele activiteiten.

Driekwart van de overvallers is van allochtone afkomst, vooral uit Suriname, de Antillen en Marokko. Een meerderheid komt uit gebroken gezinnen in achterstandssituaties. Zeer weinigen hebben de middelbare school, meestal LTS of Mavo, afgemaakt. Hoewel tachtig procent van de ondervraagde jongeren regelmatig softdrugs zegt te gebruiken en een aantal van hen ook cocaïne of crack, worden de overvallen niet gepleegd om de drugs te kunnen betalen. Doel van het plegen van de overvallen is om merkkleding, sieraden en vooral uitgaan te kunnen betalen.

“Het wordt snel verbrast”, zegt commissaris H. van den Berge, districtschef in Den Haag en een van de initiatiefnemers van het onderzoek. De macht over andere mensen bij het plegen van een overval geeft de jonge overvallers bovendien een aangename spanning. “Je kan gaan spelen met de mensen: ga daar staan of ga daar staan. Je kan ze laten doen wat je wilt”, zegt een van hen. Een ander: “Als je eenmaal binnen bent, is de zaak van jou. Je kan doen wat je wilt.”

De onderzoekers onderscheiden drie soorten overvallers. Ten eerste de 'wanhopers' (een kwart van de ondervraagden) die zich meestal uit acute geldnood laten overhalen voor het plegen van een overval en nauwelijks een crimineel verleden hebben. Ten tweede de 'doorstromers' (de helft), die meestal al zeer vroeg, voor hun twaalfde jaar, zijn begonnen met crimineel gedrag. Hun gedrag is “van kwaad tot erger” verlopen. Ze hebben gemiddeld vier overvallen gepleegd. Ten slotte de 'routiniers' (een kwart) die bij aanhouding al tien overvallen op hun naam hadden staan.

Geliefde doelwitten van de overvallers zijn horeca, benzinepompen en winkels die 's'avonds geopend zijn. De overvallers kiezen locaties met zo min mogelijk getuigen, bij voorkeur met een vrouw als enig personeelslid. De meeste overvallers hebben geen geladen pistool maar gebruiken een nepwapen. Toch lopen slachtoffers die zich verzetten de kans op “rake klappen” omdat de overvaller in verwarring raakt. Onderzoeker Gruter: “Vooral het imponeergedrag van de wanhopigen bij het begin van de overval is belabberd. Maar zodra het slachtoffer zich verweert, kan er een gevaarlijke situatie ontstaan.”

Spijt of berouw hebben de doorgewinterde overvallers van hun daden niet. Het plegen van overvallen staat “vrij hoog op de ladder” van gewaardeerde criminaliteit, aldus de onderzoekers. Straafroof wordt als minderwaardig beschouwd, iets voor drugsverslaafden. Als hun ideaal noemen ze het op de achtergrond leiden van een drugshandel, handel in vrouwen en het aanzetten tot prostitutie. Gruter: “Hun ideaal is dat van de vrije jongen met een eigen zaak, iemand die geen baas boven zich heeft. Van autoriteiten moeten ze niets hebben.” De 'wanhopigen' hebben weinig belangstelling voor een criminele carrière en betuigen wel spijt. “Ze willen na het uitzitten van hun straf weer zo snel mogelijk de straat op, en bij hun vriendinnetje zijn. Huisje, boompje, beestje”, aldus pedagoog en politievrouw Van Oosterwijk.

De politie Haaglanden ziet in de resultaten van dit rapport aanleiding om de aandacht voor licht crimineel gedrag op zeer vroege leeftijd en bijvoorbeeld spijbelen te intensiveren. Dit moet het riskante afglijden naar ernstig crimineel gedrag voorkomen. Ook komt er een intensivering van de aanpak van drugsdealers. “En verder zou ik het vrijblijvende advies willen geven om geen overvallen te plegen. De pakkans is vrij groot. Vroeg of laat loop je tegen de lamp. Geroutineerde overvallers raken uiteindelijk overmoedig en dan keren de kansen. In hun succes zit hun noodlot”, aldus commissaris H. van den Berge.