Het natuurlijke gelaat van 'Showa Tenno'

TOKIO, 4 OKT. Onder de titel Het natuurlijke gelaat van Showa Tenno is vorige week in Japan een verzameling nimmer gepubliceerde foto's uit de huiselijke kring van wijlen keizer Hirohito uitgebracht. De titel van het boek verwijst naar de naam van Hirohito's regeerperiode: Showa - 'verlichte vrede' - en zijn overeenkomende posthume naam: Showa Tenno, Keizer Showa.

Het uitspreken van de naam Hirohito, zoals wij gewend zijn, zal ten overstaan van een Japanner snel een verbaasde, verschrikte of wellicht boze blik als resultaat hebben.

'Verlichte vrede' is gezien de latere gebeurtenissen een enigszins wrange benaming voor Hirohito's regeerperiode, wellicht ingegeven door wishful thinking. Japan zag tijdens Hirohito's leven de overgang van een haperend parlementair stelsel naar militarisme, oorlog en verwoesting. Aan al deze gebeurtenissen, maar ook aan de naoorlogse welvaart, is het begrip Showa vastgeketend omdat de Japanse jaartelling met elke keizer opnieuw begint. Hirohito's troonbestijging in 1926 markeerde het begin van de Showa-periode die in 1988 - Showa 63 - ten einde kwam. Hirohito overleed op 7 januari 1989 op 87 jarige leeftijd en in dat jaar begon de huidige Heisei - 'gelijkmatige groei' - periode.

De foto's in het boek zijn tussen 1971 en 1975 genomen en tonen fragmenten van het dagelijks leven, zoals een feestelijke bijeenkomst ten paleize van de 'Vriendschapskring van de Bloeiende Chrysant'. De chrysant is het symbool van de keizerlijke familie en in de 'Vriendschapskring' is de keizerlijke familie in zeer uitgebreide zin verzameld. Alsof de keizer meende dat het tijd was voor een familiealbum, maar de familie een amateurfotograaf ontbeerde. Zodoende legde de keizerlijke hofhouding, een instituut dat qua macht over de familie ijvert met de keizer zelf, contact met fotograaf Senzo Yoshioka, destijds werkzaam bij de krant Asahi.

Het bijzondere van de foto's blijkt uit een anekdote in het nawoord van Yoshioka. Als hij met het keizerlijk paar op weg is naar een buitenhuis van de familie, blijkt bij aankomst dat een aantal persfotografen lucht heeft gekregen van het uitstapje. Maar een kamerheer uit de hofhouding stuurt de wachtende fotografen weg met de simpele mededeling dat het hier gaat om een privé-activiteit van het keizerlijk paar. De persfotografen verdwijnen zonder ophef. Het huidige boek vermeldt uitdrukkelijk dat het auteursrecht van Yoshioka's foto's bij de hofhouding berust. Een poging om tien jaar geleden al tot een uitgave in boekvorm te komen stuitte nog op een veto.

Op 7 juni 1971 verscheen Senzo Yoshioka voor de eerste maal ten paleize voor een fotosessie. In zijn nawoord bij de huidige uitgave schrijft hij: “Ik kon vrijelijk fotograferen. Maar de handen van de keizer bleven stijf en er kwam geen enkele spontaniteit naar boven. Ik vroeg de kamerheer of hij de keizer een boek in handen wilde geven. De keizer liep direkt zelf naar de kamer ernaast en kwam met een rood boek terug. Ik liet hem zien hoe hij het lichtjes vast moest houden. Slechts één-twee foto's lang had het enig effect.”

De keizer toont zich zeer behulpzaam - “Is het hier niet te donker?” - maar zodra de camera in de buurt is, blijft Yoshioka enige verstijving constateren. Berustend schrijft hij dat de oorzaak het “oprechte, consciëntieuze karakter” van de keizer moet zijn. Losser komt het keizerlijk paar op de vele foto's die in de natuur zijn genomen. Tijdens een winterwandeling over de kliffen van het Izu-schiereiland stond de keizer stil om via zijn verrekijker iets in ogenschouw te nemen. “Er waaide een harde wind en de keizer stond onvast. Maar de keizerin ondersteunde hem en ik kon een glimlach niet onderdrukken. Dat is nu typisch het keizerlijk paar, dacht ik.”

Hirohito was van huis uit bioloog en waarschijnlijk lag daar zijn echte liefde. Yoshioka realiseert zich in de paleistuinen in Tokio: “De schoonheid van de vele gerangschikte bloemen in de Oostelijke Tuin was uiteindelijk door mensen handen gemaakt. Ik realiseerde me de wilde, natuurlijke schoonheid van de Fukiage Tuin en langzaam begon ik de gevoelens van de keizer te begrijpen.”

Tijdens de periode dat Yoshiake fotografeerde, publiceerde Hirohito het boek Over de planten van Nasu, het berggebied waar een van de buitens van de familie staat. Keizerin Nagako organiseerde voor de gelegenheid een feestje waar Hirohito “zich geanimeerd met enkele wetenschappers onderhield”, aldus Yoshioka. De natuurstudie begint traditie te worden nu zijn kleinzoon prins Akishino, de tweede zoon van de huidige keizer, op 30 september jl. promoveerde op een proefschrift over de genealogische afstamming van een bepaalde kippesoort in Thailand.

De foto's van feestjes ten paleize tonen een bekend beeld met buffetten, flessen drank op tafel en her en der klapstoeltjes. Al staande etend voegde de keizerin Yoshioka een keer lachend toe: “Nu heb je me natuurlijk precies met open mond gefotografeerd.” Deze taferelen doen denken aan een anekdote over een rondreis door Europa, die Hirohito begin deze eeuw als kroonprins maakte. Als gast aan het Britse hof zou hij zeer onder de indruk zijn geraakt van de huiselijke sfeer, gesymboliseerd door de koning die in ochtendjas aan het ontbijt verscheen.

De uitgever prijst het boek op de kaft aan als een “Belangrijk dokument over de menselijke keizer”. Behalve op de huiselijke sfeer van de foto's, wijst dit op de historische verklaring van Hirohito op nieuwjaarsdag 1946 dat hij als keizer “niet goddelijk” was. Deze Japanse term 'goddelijk' moet overigens niet op christelijke wijze worden geïnterpreteerd. De keizer was volgens de Japanse mythologie een afstammeling van de zonnegodin, die aan het hoofd staat van het Japanse godenrijk. De Japanse religie is in wezen animistisch, waarbij alles dat een bijzondere kracht lijkt te bezitten als 'goddelijk' kan worden gezien. Zo zei een tv-presentatrice onlangs na afloop van een gesprek met een beroemde Japanse muzikant: “Hij is net een god”. Een “fantastisch mens” zou een mogelijke vertaling van haar opmerking zijn, die echter een aardige nuance zou doen verdwijnen.

Dit alles neemt echter niet weg dat Hirohito's uitspraak wel degelijk grote indruk heeft gemaakt. Miljoenen Japanners hadden in de voorafgaande jaren hun bloed laten vloeien voor hun land omdat ze dachten deel uit te maken van een unieke gemeenschap waarvan de keizer de ultieme belichaming was. Enkele gedesillusioneerde veteranen hebben vervolgens hun naoorlogse leven gewijd aan de strijd tegen het keizerlijk systeem, tegen het bedrog dat hen tot moordenaars had gemaakt. Sommige reactionairen houden daar tegenover nog immer vast aan het idee dat de keizer goddelijk is. Dit zijn echter extremen en de modale, hedendaagse Japanner lijkt zich hier niet druk over te maken.

Het nieuw uitgebrachte 'belangrijke dokument' over Hirohito heeft geen stormloop op de winkels veroorzaakt. Na ruim een week is de eerste druk van 23.000 exemplaren (in een land waar elk jaar 1,4 miljard boeken over de toonbank gaan) nog niet uitverkocht en zijn er, aldus de uitgeverij, nog geen plannen voor een nieuwe druk.