Geweld is vaak een traditie; Gesprek met Akhenaton, pionier van de Franse rap

“Ik wil niet ondankbaar zijn, maar de Amerikaanse cultuur komt mij weinig aantrekkelijk voor”, zegt Akhenaton, een van de pioniers van de Franse rap. Akhenaton vindt de situatie in Marseille interessanter: “Reken maar dat de integratie van de Italianen aan het begin van de eeuw minstens zo moeilijk verliep als die van Arabieren nu. Mijn grootvader heeft in Marseille menig potje geknokt”.

Het werk van een rapper gaat altijd door. “We maken wel twee nieuwe teksten per week”, vertelt Akhenaton, de 28-jarige ster van de rapgroep IAM uit het Franse Marseille. “De platenmaatschappij verwacht van ons dat we braaf wachten totdat ons net in New York opgenomen album uitkomt, maar zolang kunnen we niet stilzitten”. Akhenatons maatje Malek voegt de daad bij het woord en zit voor de volle duur van ons gesprek op een papiertje teksten te schrijven. “Wist je dat de woorden hashisch en assassin (moordenaar) dezelfde oorsprong hebben?”, heeft Akhenaton op een bepaald moment in het gesprek bijvoorbeeld gezegd, en dat inspireert Malek tot enkele sterke regels, die al spoedig op een vodje papier circuleren en in de groep tot grote vrolijkheid en instemming leiden.

We hadden gevraagd om een solo-interview met Akhenaton. Aanleiding was zijn fenomenale solo-album Métèque et mat. Akhenaton betreedt op de afgesproken tijd de hotellobby echter in gezelschap van een vijftal andere leden van de groep, managers, vrienden etc. Later komen daar nog andere vrienden, groepsleden en vrouwen bij. Het multiculturele gezelschap mengt zich welgemoed in het gesprek, of het nu om het racistische Front national gaat, rap of de Franse taal. Af en toe komt een ober om een handtekening vragen.

De consumpties blijven beperkt tot koffie en tomatensap. Het is laat geworden gisteren, op de slotavond van een Marseillaans rap-festival in het culturele centrum van La Flèche, het soort voorstad waar - net als in de buitenwijken van Johannesburg - het openbaar vervoer om half acht 's avonds ophoudt en geen taxichauffeur je heen wil brengen. “Marseille is de hoofdstad van de Franse rap”, vertelt Akhenaton, “vanwege de culturele diversiteit van de stad en de slechte economische situatie”. Akhenaton was, al weer zo'n tien jaar geleden, een van de pioniers. Inmiddels wemelt het in de Zuidfranse stad van de rap-groepen. IAM is daarvan de beroemdste, en een van de drie groepen die cd's kan maken.

Over de situatie in de stad - de economie even daargelaten - is Akhenaton positief gestemd: “Toen ik klein was, was Il n'y a rien pour nous (voor ons is er niets bij) een gevleugelde uitdrukking in Marseille. Dat is veranderd. De jeugd verwacht niets meer van niemand, maar neemt het lot in eigen hand, legaal of illegaal. Er is bijvoorbeeld een bloeiend verenigingsleven.”.

Hij beschouwt zijn eigen werk - solo of binnen de groep IAM (uitgesproken als het Engelse 'ik ben') - niet als een vorm van sociaal werk, ofschoon de rap in veel opzichten de gevoelens aan de onderkant van de samenleving vertolkt - de wereld van de kleine criminaliteit, de gevangenis ook. “Wij willen niet de plaats van vormingswerkers innemen. We proberen de dingen te beschrijven zoals ze zijn. Als iemand daar iets aan heeft, of als hij doordringt tot de teksten, dan is dat al heel mooi. Als iemand alleen maar het ritme van de muziek tot zich neemt, dan is het ook prima. We willen niemand onze visie op de dingen opleggen”.

De verschillen tussen IAM en Akhenaton enerzijds, en veel Amerikaanse rappers anderszijds springen in het oog. De rap, het op een snelle, ritmische manier teksten zingen en zeggen moge dan uit Amerika afkomstig zijn - het aan baptistische dominees herinnerende moralisme van veel Amerikaanse rappers ontbreekt bij deze Marseillanen volledig. Om nog maar te zwijgen over de minutieuze beschrijving - zoniet verheerlijking - van geweld die eigen is aan veel Amerikaanse gangsta rap. Mijn gespreksgenoten zijn ook niet behangen met aan de dealer-cultuur herinnerende gouden kettingen, zoals veel van hun Amerikaanse collega's.

“De realiteit van het leven in Amerika is anders”, zegt Akhenaton ter verklaring van het verschil. “Het is de oude kip-ei-discussie. Ik denk dat de Amerikaanse cultuur al heel lang gewelddadig is. Rap is daar een uitvloeisel van dat geweld, een beschrijving van binnen uit”. Maar ofschoon cultureel in hoge mate schatplichtig aan het grote land overzee - hip hop is tenslotte een Amerikaanse uitvinding en menig nummer bevat een verwijzing in muziek of tekst naar Hollywood-films - is Akhenaton uitgesproken anti-Amerikaans.

“Ik wil niet ondankbaar zijn, maar de Amerikaanse cultuur komt mij weinig aantrekkelijk voor”, zegt Akhenaton. “Ik zou niet graag willen wonen in Amerika. Neem de afwezigheid van een meer-partijenstelsel: kunnen kiezen tussen Democraten en Republikeinen is zoiets als kunnen kiezen tussen de RPR en de UDF (de twee voornaamste centrum-rechtse partijen van Frankrijk, red.). Er is ook veel culturele arrogantie tegenover de rest van de wereld, zo'n beetje op de manier waarop de jet set van Parijs tegen de rest van Frankrijk aankijkt”. Zo'n maand opnemen in een studio in New York is wel leuk natuurlijk, maar liever toch gaat de groep naar de studio op het eiland Capri voor de Golf van Napels. “Dat is meteen ook vakantie, en het eten is er beter”.

Op Sicilië voelt Akhenaton zich meer thuis dan in Brooklyn of Parijs. In de eerste plaats omdat hij van Italiaanse afkomst is; zijn echte naam is Philippe Fragione. Het waren zijn grootouders die van Napels naar Marseille kwamen. “En reken maar dat de integratie van de Italianen aan het begin van de eeuw minstens zo moeilijk verliep als die van arabieren nu. Mijn grootvader heeft in Marseille menig potje geknokt”.

De mediterrane identiteit maakt - volgens de hoogstpersoonlijke cultuurgeschiedenis van Akhenaton - deel uit van een bredere cultuurkring, die hij de 'oriëntaalse' noemt en zich van de Middellandse Zee uitstrekt tot China en Japan. En niet alleen maar in de huidige tijd: “het is merkwaardig dat je op school over de oriëntaalse culturen - Grieken, Romeinen, oude Egyptenaren - alleen maar leert wat daar gebeurde tot aan de komst van het Christendom. Over wat er daarna gebeurde hoor je niets. Toch waren er in de Oriënt hoogontwikkelde culturen toen Frankrijk nog onder de Middeleeuwen zuchtte”.

Veel van de artistieke keuzes van Akhenaton zijn een gevolg van deze cultuuropvatting. Er zijn nummers waarin de muzikale samples een Chinese, Noord-Afrikaanse of anderszins oosterse inslag hebben. In de teksten zijn er ook veel verwijzingen naar de Egyptische farao's.

De artiestennaam Akhenaton heeft Philippe Fragione ontleend aan de eerste Egyptische farao die het monotheïsme invoerde en ook een einde maakte aan de praktijk dat op grafschilderingen heersers heel groot, en onderdanen veel kleiner werden afgebeeld. De bewondering voor het monotheïsme hangt weer samen met Akhenatons bekering tot de islam, een cultuur - zegt hij - die hem vanaf zijn vroegste jeugd in de Italiaanse wijk in de binnenstad van Marseille gefascineerd heeft.

Ondanks de mystieke verwijzingen in de teksten heeft het werk van Akhenaton en IAM weinig zweverigs. De culturele staalkaart nodigt niet uit tot ontsnapping, maar vormt - gebaseerd op zelf geconstrueerde waarden - een uitnodiging tot zelfverdediging, tegenover mensonterende verschijnselen - of het nu gaat om een hufterige ambtenaar van de sociale dienst, of een Amerikaanse western waarin de indianen worden afgeslacht. Een voorbeeld is het nummer 'La Cosca'. Met veel belcanto samples op de achtergrond wordt de verwording van de mafia beschreven: van een militante zelfverdedigingsorganisatie van de bevolking van Sicilië tot een geweldsmachine in dienst van een paar in drugs handelende families in New York.

Akhenaton is tot de islam bekeerd, maar heeft niets op met fundamentalisme. “Ik ben tegen vermenging van politiek en religie”, zegt hij. Achter het geweld van fundamentalistische zijde vermoedt hij een complot van de dominante, Westerse cultuur: “die is zo krachtig, dat hij ervoor zorgt dat islamieten zich gaan schamen voor hun geloof”.

In zijn teksten wordt geweld niet verheerlijkt, maar evenmin veroordeeld. “Geweld is vaak een traditie”, meent Akhenaton. “Hier in Marseille wonen bijvoorbeeld afstammelingen van bedoeïnen, wier voorouders eeuwenlang tegen elkaar en anderen hebben gevochten. Dan is het niet zo vreemd dat er wel eens conflicten zijn”. Niet trotse, martiale tradities vormen het probleem, maar het geweld dat de vrucht is van culturele vervreemding, de acte gratuit: de jongen in de voorstad die een vriendje om niets overhoop steekt. Een paar weken geleden vermoordde in Marseille een Frans-Marokkaanse jongen van 15 een Frans-Franse leeftijdgenoot. Niet dit fait divers heeft Akhenaton en zijn vrienden - naar eigen zeggen - kwaad gemaakt, maar dat de racistische partij Front national het incident aangreep tot een racistische betoging. “Zij maakten uit een fait divers zonder betekenis een fait politique”.

De opkomst van het Front national in de laatste jaren - bij verkiezingen in het naburige Toulon haalde de partij vorige maand meer dan veertig procent van de stemmen - lijkt de leden van IAM niet overmatig te verwonderen. “Er is niet veel veranderd, alleen heeft wie vroeger al racist was nu een partij om op te stemmen”, meent Akhenaton. De tijd is voorbij dat sociale omstandigheden konden gelden als een excuus voor het stemmen op het Front National: “iedereen weet nu wel zo langzamerhand dat het gewoon om een fascistische partij gaat. Wat doet een burgemeester van het Front National als eerste na zijn verkiezing? De gemeentebibliotheek zuiveren van ongewenste boeken. Net als de nazi's vroeger hun boekverbrandingen hadden”.

Toch zul je IAM niet gauw tegenkomen bij politieke betogingen tegen het Front National. “Voordat je het weet probeert een of andere politieke groepering je in te lijven”. De beste strategie tegen de racistische onverdraagzaamheid die de leden van IAM te binnen schiet is een uitgesproken keurige: de inwoners van de voorsteden moeten in grotere getale hun stem uitbrengen op fatsoenlijke partijen, of het nu rechtse of linkse zijn.

Over keurig gesproken: is het niet opvallend dat waar Amerikaanse rap veelal onbegrijpelijk is zonder een recent bijgewerkt woordenboek met getto-uitdrukkingen, die van IAM, Akhenaton en eigenlijk alle Franse rappers op een enkele uitdrukking na, is gesteld in het algemeen begrijpelijke Frans van Voltaire, of liever gezegd Baudelaire? Zo hadden, zo blijkt uit hun reactie, de leden van IAM de zaak nog nimmer bekeken. Malek, nog altijd fanatiek schrijvend, begint meteen het euvel van de algemene begrijpelijkheid te verhelpen: “Mon voye! Stinky lé! Dégage!

- Bonjour je viens vous voir parce que j'ai envoyé mon dossier il y a trois mois et j'ai toujours pas été payé.

- Votre numéro?

- Il est écrit là

- Vous n'avez pas pointé?

- Oui, j'ai tout envoyé.

- Mais non, vous avez oublié de me donner les feuilles jaunes!

- Non!

- Vous n'avez pas donné la bonne adresse de votre employeur.

- Non!

- Vous n'avez pas la jambe gauche bleue, vous n'avez pas droit à l'indemnité, et vous avez pas la couille droite plus lourde. Ah! Pas possible de boucler ce dossier intermittent, vous n'avez pas droit! Ah! Ah! Ah! Vous n'avez pas droit! Ah! Ah! Ah!

Refrain: Je rêve d'éclater un type des Assedics Oui, éclater un type des Assedics Un bien con, borné, qui veut pas lâcher mon fric Je rêve d'eclater un type des Assedics

- Goeiemorgen, ik kom even langs omdat ik al drie maanden geleden mijn papieren had ingestuurd, maar ik heb nog steeds geen cent ontvangen.

- Nummer?

- Staat daar.

- U hebt niets aangekruist?

- Maar nee, ik heb alles keurig ingevuld!

- Welnee, u bent de gele vellen vergeten!

- Nee!

- U hebt een verkeerde adres van uw werkgever gegeven.

- Nee!

- U hebt geen blauw linkerbeen, u hebt geen recht op vergoeding, en uw rechterbal is niet zwaarder dan de andere. Ha! Hangende de zaak kan dit dossier kan niet worden afgesloten, u hebt geen enkel recht! Ha ha ha! U hebt geen enkel recht! Ha ha ha!

Refrein: Ik droom ervan een vent van de ww-uitkering te mollen / zo'n bekrompen lul die niet met mijn geld over de brug wil komen / Ik droom ervan zo'n vent van de ww-uitkering te mollen.

Uit 'Eclater un type des Assedic'

Uit 'Bad boys de Marseille':

J'en ai marre de les voir flipper Y a pas que le mauvais côté Le rat te le dira: la vie est faite pour s' amuser.

'Ik heb er genoeg van ze te zien flippen. Het leven heeft niet alleen maar een slechte kant. De rat kan het je vertellen: het leven is er om je te vermaken'.

Uit 'Métèque et mat':

Nous avons subi la loi des visages pâles Car mat est le métèque Pour dix balles, accompli les tâches et les travaux les plus sâles Fascinés par des idéaux de la modernité Nos peuples se sont acculturés.

'Wij hebben de wet van de bleekgezichten ondergaan. Want de schooier-immigrant staat mat. Voor een tientje hebben we de smerigste karweitjes opgeknapt. Gefascineerd door de idealen van de moderne wereld, hebben onze volken zich cultureel aangepast'.

Uit 'l'Americano':

Tout gosse déjà, j'étais fasciné par le pays Des buildings , des taxis jaunes et sing-sing Jusqu'au jour où j'ai pris l'avion en 84 Et tout a changé dans ma tête ce fût une belle claque.

'Als jochie al was ik gefascineerd door het land van de wolkenkrabbers, gele taxi's en de Sing-Sing-gevangenis. Tot de dag in '84 waarop ik het vliegtuig genomen heb (naar Amerika) en in mijn hoofd de deur is dichtgeslagen'.

Uit 'Je combats avec mes démons' (ik vecht met mijn demonen):

Et par la voix du seigneur je peux atteindre des limites Que jamais je n'aurais espéré joindre si vite L'abstraction.

Door de stem van de heer kan ik grenzen verkennen, eerder dan gehoopt een abstractie bereiken.

Uit 'Bad boys de Marseille':

La rage est dans mon âme pour le drame du Front national J'allume la flamme, j'allume la flamme.

Ik voel de woede in mijn geest om het drama van het Front national. Ik ontsteek de vlam.