Een luguber lijkenhuisje met ruitenwissers in lommerrijke tuin

Tentoonstelling: Secrets. Gate Foundation, Herengracht 344, Amsterdam. T/m 1 nov. Ma-vr 10-17u. De installatie van Najand is alleen op do en vr te zien.

In de betegelde hal van het gebouw waar de Gate Foundation is gevestigd, staat een sinister archief. Boven een met water gevulde badkuip hangen stapels vergeelde papieren. Ze worden in evenwicht gehouden door twee vuilnisemmers die ook gevuld zijn met water. Als dit systeem uit balans raakt, ploft het 'archief' in het water en verandert onherroepelijk in waardeloze pulp.

De Gate Foundation nodigde drie in Nederland verblijvende buitenlandse kunstenaars uit om te reageren op het pand aan de Amsterdamse Herengracht waar ook het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) ruimtes huurt. Eerder hielden onder meer de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) en de Rijksgeneeskundige Dienst hier kantoor.

Ni Haifeng (China, 1964) gebruikte voor zijn badkuip-archief stukken van het RIOD, maar de sfeer van de installatie doet ook onmiskenbaar denken aan de praktijken van geheime diensten. Toshihiro Komatsu (Japan, 1966), die aan de Rijksakademie studeerde, richtte spiegelende kijkkokers op ruimtes binnen het gebouw en daarbuiten. Met zijn kaleidoscopische 'spionnetjes' levert hij doorkijkjes op het kantoorleven van alledag.

Soheila Najand (Iran, 1957) ging verder terug in het verleden van het grachtenpand, naar de achttiende eeuw toen weeskinderen er onderdak vonden. Het tuinhuisje dat in die tijd dienst deed als kindermortuarium, vormt het sluitstuk van haar aangrijpende installatie. Achter de ramen proberen heftig bewegende ruitenwissers tevergeefs een stroom bloedrood water weg te vegen. Het lugubere lijkenhuisje contrasteert sterk met de lommerrijke oude tuin.

Najand, die met haar familie Iran ontvluchtte, studeerde aan de academie in Arnhem. In Iran volgde zij een opleiding voor grafische vormgeving, maar in Nederland stapte zij na enige tijd over op de autonome kunst. Ook haar eigen geschiedenis speelt een rol in deze installatie, vertelt Najand tijdens een rondleiding. Verspreid door een tuinkamer met grijze bureaus en kasten vol bruine archiefdozen van het RIOD hangen witte papieren vlindertjes aan draden. Ze herinneren aan haar kindertijd toen Najand een geïsoleerd bestaan leidde en met behulp van deze nietige papiertjes contacten probeerde te leggen met de buitenwereld.

De Gate Foundation die in 1988 werd opgericht om de belangstelling voor hedendaagse Aziatische kunst te stimuleren, is zich daarnaast steeds meer gaan bezighouden met de positie van (gevluchte) buitenlandse kunstenaars in Nederland. De stichting beheert een documentatiecentrum en organiseert exposities en uitwisselingsprogramma's. Zo werd onlangs in samenwerking met De Lakenhal in Leiden werk van jonge Indonesische en Nederlandse kunstenaars getoond. Sinds eind 1994 beschikt de Gate Foundation aan de Herengracht niet alleen over kantoorruimte, maar ook over een kleine, provisorische tentoonstellingsruimte. Het bescheiden maar gevarieerde programma van de afgelopen twee jaar bewijst dat de activiteiten van de Gate Foundation nog steeds een onmisbare aanvulling zijn op het reguliere tentoonstellingsaanbod. Voorlopig is deze expositie, Secrets, de laatste voor de verhuizing. Begin volgend jaar wordt het pand verkocht. De Gate Foundation is nog op zoek naar geschikte huisvesting.