De warme chaos van de onderklasse

Nick Waplington: The Wedding. Uitg. Aperture, 80 blz., 73 foto's, ƒ 78,40 (geb.)

Er zijn fotografen die uit alles een goede foto kunnen halen, anderen blijven levenslang aan één onderwerp kleven. Eugene Atget fotografeerde zijn hele leven het straatbeeld van het negentiende-eeuwse Parijs, zijn hedendaagse collega Richard Misrach werkt sinds jaar en dag in de Noord-Amerikaanse woestijnen, en op de keper beschouwd kan ook een oorlogsfotograaf als Don McCullin gerust tot dit gezelschap van monomanen worden gerekend.

In de inleiding van zijn recent verschenen derde boek The Wedding merkt de jonge Engelse fotograaf Nick Waplington (1965) op, zich niet te kunnen voorstellen dat hij ooit nog eens ander documentair werk vervaardigt. Zelfs andere mensen in zijn foto's vindt hij eigenlijk onvoorstelbaar. Je zou bijna gaan twijfelen aan zijn fotografische vermogens, maar Waplington bevindt zich in goed gezelschap.

The Wedding is het vervolg op Waplingtons eerste en spraakmakende boek Living Room (1991), dat handelde over het dagelijks leven van twee bevriende arbeidersgezinnen in Nottingham; dat van Dawn en Jeff en dat van Janet en Dave. Vooral die laatste twee en hun vijf kinderen speelden een hoofdrol in het boek, waarin naar hartelust werd gebakkeleid, gedold, met ketchup en cola gekliederd en rommel werd gemaakt.

Minstens zo opvallend als de vermakelijkheid die dat opleverde was de stijl van Waplingtons kleurenfoto's, even rumoerig als de afgebeelde levens: schots en scheef, vol extreme perspectieven en plotseling in het beeld opduikende hoofden en armen. Het verschafte de fotograaf, mede dankzij de enthousiaste tekstbijdragen van John Berger en Richard Avedon, in een klap de naam de meest veelbelovende Engelse documentarist te zijn.

Met de opvolger van Living Room, het in 1994 verschenen Other Edens, maakte hij die belofte echter allesbehalve waar. Waplington trok daarin van hot naar her om zichzelf, kaalgeschoren en ontkleed, in de meest desolate landschappen te portretteren. Gekunsteld en een absolute mislukking, daar waren vriend en vijand het over eens. Was Living Room een toevalstreffer, de fotograaf een eendagsvlieg? Allesbehalve, zo blijkt nu uit The Wedding: Waplington is alleen afhankelijk van zijn onderwerp.

Het gezinsleven aan de onderkant van de Engelse samenleving, zo zou je dat onderwerp kunnen omschrijven. Maar in de kern is het veel smaller: het zijn geen willekeurige doorsneegezinnen die hij fotografeert, het zijn zijn vrienden. Waplington weet zich, zo schrijft hij, volledig opgenomen in het leven dat hij nu al jaren fotografeert. Nog nooit is hem gezegd die camera nu eens neer te leggen. 'Hij is familie', citeert hij gezinshoofd Janet, hoofdrolspeelster in veel van zijn foto's.

Nu zijn er wel meer fotografen die prat gaan op de goede verstandhouding die ze hebben opgebouwd met mensen die ze langdurig hebben gevolgd, maar in het geval van Waplington lijkt geen sprake van pose. Laat staan van een handige verdediging tegen de bij dit soort documentaires vaak gehoorde kritiek als zou de fotograaf misbruik hebben gemaakt van vertrouwen. Hij bracht zijn jeugd door in de buurt waar hij nu fotografeert, veel mensen kende hij al lang en breed voor hij ze ooit fotografeerde.

De intimiteit die zijn intensieve en persoonlijke vorm van documentaire veronderstelt, is dan ook niet het gevólg van zijn wens om te fotografen maar ligt eraan ten grondslag: Waplington is met andere woorden geen buitenstaander maar een deelnemer. Dat is aan zijn foto's af te zien.

Hij fotografeert geen pratende of zich vermakende volwassenen, maar praat en vermaakt zichzelf, onderwijl foto's makend. Zoals hij ook al spelend de kinderen fotografeert: ze zitten bijkans op zijn camera. Er wordt ruzie gemaakt, gelachen, gegeten, gehuild.

Er is in de vijf jaren sinds Living Room wel het een en ander veranderd. Er zijn enkele gezichten verdwenen (zoals dat van Janets toenmalige levensgezel Dave), er zijn een paar bij gekomen (zoals dat van Janets huidige echtgenoot Clive; naar hun huwelijk verwijst de titel), het huis lijkt opgekalefaterd en de vloerbedekking vervangen.

Maar nog altijd heerst in 'huize Janet' diezelfde aanstekelijke chaos. Ondanks de onmiskenbare armoede voeren zorgeloosheid en vrolijkheid de boventoon. En nog altijd maakt het gezin deel uit van een heel conglomeraat aan vrienden en familieleden in dezelfde council estate dat bij elkaar over de vloer krioelt, op de bank hangt en in de ijskast graait.

Dit is het leven waarvan upper- en middleclass Engeland doet alsof het niet meer bestaat, schrijft Trainspotting-auteur Irvine Welsh in zijn grimmige nawoord op de foto's. Een 'politiek boek' noemt hij The Wedding dan ook, dat ver af staat van alle gebruikelijke cliché's over armoede. Het laat de have nots zien als mensen, zonder over hen te oordelen of op enigerlei wijze de schuld voor hun belabberde positie in de eigen schoenen te schuiven.

Zeker, schrijft Welsh, op grond van de foto's is het gemakkelijk deze mensen te ridiculiseren. Maar wie dat wil doen, moet zich tegelijkertijd afvragen of zijn eigen leven zoveel warmte kent als dit boek laat zien.

Welsh introduceert de grote boze buitenwereld, en pas na het lezen van zijn tekst realiseer je je daarvan in de foto's eigenlijk maar weinig te hebben gezien. Wat zich buiten het directe gezinsleven van Janet en de haren afspeelt, blijft buiten beeld. Sterker nog, werden in Living Room nog wel eens boodschappen gedaan of schoenen gekocht, in The Wedding lijkt het gezin (behalve een uitstapje naar gemeentehuis en feestzaal) niet verder te komen dan de stoep voor het huis.

Hoe zit het met baantjes, controles van de sociale dienst, de school van de kinderen, dokters of tandartsen? Er is in de foto's nergens een aanwijzing voor te vinden. Het is mogelijk dat de afwezigheid van zulke zaken in de foto's erop duidt dat ze er ook echt niet zijn. Maar het is even goed denkbaar dat zich hier de warme adoptie wreekt die Waplington ten deel is gevallen. Anderzijds: The Wedding is net als Living Room eigenlijk een familiealbum. En in welk familiealbum komen dergelijke foto's nu wèl voor?