De ratten laten zich kooien; Amerikaanse rock is niet boos meer

De Amerikaanse gitaarrock is na de zelfmoord van Kurt Cobain in het slop geraakt. Veel jonge musici hebben wel het heroïnegebruik van Nirvana's zanger overgenomen, maar missen zijn durf. “De goede gewoonte om woede en agressie op muzikale wijze over te brengen is op een dood punt beland.”

Net op tijd is Kurt Cobain voor definitieve legende-vorming behoed. De zanger van Nirvana, die zich tweeëneenhalf jaar geleden door het hoofd schoot, dreigde te verworden tot een afbeelding op T-shirts en posters. Het verkrampte gezicht dat met wijdopen mond tirades uitschreeuwde, Cobain liggend op het podium temidden van omgevallen drums en microfoons, het echtpaar Kurt Cobain/ Courtney Love met dochter Frances Bean - het werden al bijna net zulke clichés als Marilyn Monroe bij de bushalte of James Dean in zijn rode sportjack.

Maar nu is er de live-cd From The Muddy Banks Of The Wishkah die duidelijk maakt wat aan de legende vooraf ging. De cd, die door bassist Krist Novoselic en drummer David Grohl van Nirvana, uit honderden uren live-opnames werd samengesteld, brengt Cobain als muzikant weer tot leven - laat zien waar het om ging: de woeste schoonheid van zijn voordracht en de overrompelende kwaliteit van zijn liedjes.

From The Muddy Banks Of The Wishkah tintelt. De boosaardige energie waarmee Cobain de vijandige wereld te lijf ging maakt, hier iedere vorm van polijsten overbodig. Meer nog dan op de eveneens postuum verschenen cd Unplugged In New York (1994) gloriëren in de live-uitvoeringen de stekelige melodieën met hun onverwachte uitbarstingen. Want Nirvana's forte is boosheid, en niet de esthetische klaagzang waar de akoestische versies van Cobains nummers op Unplugged op uitdraaide.

Behalve dat From The Muddy Banks Of The Wishkah Cobains talenten nog eens onder de aandacht brengt, toont de cd ook waar het de afgelopen jaren bij nieuwe Amerikaanse gitaarbands aan heeft ontbroken: explosieve uitingen van ongenoegen. De goede gewoonte om woede en agressie op muzikale wijze over te brengen lijkt na punk, de gitaarnoise van groepen als Sonic Youth in de jaren tachtig, en de dynamiek van Nirvana en de grunge-beweging in de jaren negentig, op een dood punt beland.

Toen Nirvana aan het begin van de jaren negentig succes kreeg was dat de apotheose van een tijdperk. In een tijdspanne van vier, vijf jaar hadden allerlei bands zich in betrekkelijke anonimiteit ontwikkeld. In het kielzog van Nirvana kwamen ze massaal in de belangstelling te staan. Het 'alternatieve' circuit leverde de ene na de andere hitgroep: Hole, The Lemonheads, Smashing Pumpkins, Alice In Chains, Pearl Jam.

Maar sinds de dood van Cobain, in april 1994, is er in het gitaarrock-genre weinig opwindends meer te beleven. Het afgelopen jaar was in dit opzicht een dieptepunt. Omdat nieuwe groepen het af lieten weten, ging de meeste aandacht uit naar sterren die al minstens een decennium meedraaien: naar de nieuwe cd van R.E.M., de reünie van The Sex Pistols, de terugkeer van Patti Smith, en last but not least, de heroprichting van KISS, de karikaturale rockgroep die deze zomer een uitgebreide tournee langs Amerikaanse sporthallen hield.

Heroïne

Een van de oorzaken van het vacuüm waar dit muziekgenre zich in bevindt, is de come back van heroïne als muzikantendrug. Na zijn dood kwamen de verhalen over Cobains drugsverslaving naar buiten: dat hij begon te gebruiken om zijn voortdurende maagpijn te bestrijden, dat zijn vrouw hem verschillende malen van een overdosis had gered, dat het echtpaar wegens drugsgebruik bijna uit de ouderlijke macht was ontzet. Het feit dat Cobain aan heroïne verslaafd was heeft het middel, dat lang een 'losers'-image had, in Amerika weer net zo'n stoer 'rock 'n' roll'-aura gegeven als in de jaren zeventig, in de dagen van beroemde junkies als Keith Richards en Lou Reed.

Veel Amerikaanse jongeren die een band willen beginnen vestigen zich tegenwoordig in Seattle (waar Cobain woonde). Volgens een recent artikel in Rolling Stone begint de lange weg naar sterrendom bij de dealer om de hoek; nog voordat ze een oefenruimte hebben gevonden, scoren de muzikanten in spe hun eerste portie heroïne. Vooral de leden van beginnende, alternatieve bands die in een pril stadium door platenmaatschappijen onder contract zijn genomen en op eindeloze tournee's worden gestuurd, zijn gevoelig voor de verlokkingen van de drug. De laatste paar jaar zijn talloze veelbelovende muzikanten en groepen ten onder gegaan aan heroïne-verslaving.

Kristin Pfaff, bassist in de groep Hole van Cobains vrouw Courtney Love, overleed in 1994 aan een overdosis. Omdat gitariste Kelly Deal van The Breeders op heroïne-bezit was betrapt en gedwongen moest afkicken, stonden The Breeders zó lang op non-actief dat zangeres Kim Deal maar een andere band begon. Vorig jaar stierf Shannon Hoon, de zanger van de veelbelovende groep Blind Melon, op de achterbank van zijn tourbus aan de gevolgen van een overdosis. Scott Weiland kon met zijn grunge-groep The Stone Temple Pilots deze zomer niet mee op tournee als voorprogramma van Kiss omdat hij door justitie naar een afkickkliniek was gestuurd - waar hij intussen weer is weggelopen. De drummer van de Smashing Pumpkins, Jimmy Chamberlin, is een paar maanden geleden uit de band gezet nadat pianist Jonathan Melvoin was bezweken aan de heroïne dat hij samen met Chamberlin had genomen. Courtney Love, Cobains weduwe, verblijft regelmatig in een afkickcentrum.

Het heroïne-probleem is inmiddels zo groot geworden dat de muziekindustrie, die door het overlijden of slecht functioneren van verslaafde muzikanten natuurlijk veel inkomsten misloopt, de hand in eigen boezem wil steken. Onder leiding van onder anderen Michael Melvoin, jazzmuzikant en vader van de onlangs overleden Jonathan Melvoin, is een jaar geleden de organisatie MusiCares opgezet, die richtlijnen bedenkt om drugs bij de artiesten weg te houden.

Op tournee moeten roadies mee die zelf absoluut clean zijn en opdringerige dealers de toegang tot de kleedkamers ontzeggen. Platenmaatschappijen zouden drugs gebruikende artiesten moeten laten afkicken voordat ze een contract tekenen. Notoire gebruikers mogen geen grote sommen geld mee krijgen op tournee. Maar deze 'voorschriften' van MusiCares zullen in de praktijk moeilijk uitvoerbaar blijken. In een industrie die te maken heeft met de razendsnel wisselende smaak van het publiek zal niet de tijd worden genomen een artiest eerst maar eens naar rehab te sturen - en de geplande plaat-opnames uit te stellen.

Zachtaardig

Bij een poging de kracht van Nirvana te duiden, interpreteerde een journalist van het Amerikaanse tijdschrift Spin de opbouw van de songs ooit op een psychologische manier. De vaak voorkomende extreme afwisseling binnen een nummer van hard en zacht, gevoelig en woest, zou samenhangen met Cobains manisch depressieve aard. Cobain had, zoals inmiddels uit een aantal biografieën is gebleken, van jongs af aan een neiging tot somberte. Volgens de psychologische benadering zou zijn wanhoop tot uiting komen in de langzame, zware gedeeltes, en verklanken de energieke stukken zijn momenten van levenslust.

In de hedendaagse gitaarrock ontbreekt die levenslust, en de durf om de luisteraar allerlei gevoelens in het gezicht te slingeren. 'Despite all my rage, I'm still just a rat in the cage', zong Billy Corgan van The Smashing Pumpkins op zijn laatste cd. Het is alsof de zelfmoord van Cobain, een klap heeft gegeven waar de muziekwereld nu nog van moet herstellen. Daar passen geen agressieve, overdonderende klanken bij. Daarbij past hoogstens 'lo-fi'-muziek, de huiskameropnames met hun zachtaardige, folk-achtige klank van groepen als Guided By Voices en Sebadoh, die een paar jaar geleden in de mode kwam.

Zowel in hun levenshouding als in hun muziek is de huidige generatie Amerikaanse muzikanten defaitistisch. Een enkele verlichte geest, zoals nieuwe aanwinst Beck en de zich nog altijd met grote stappen ontwikkelende Smashing Pumpkins uitgezonderd, wijdt men zich niet meer aan het 'grote' gebaar.

Het publiek zit voorlopig opgescheept met opgewarmde stromingen als punk (van NOFX, Green Day of The Offspring), de strip-rock van KISS, of de Nirvana-light muziek van groepen als Everclear en Bush. Maar het staat klaar voor een volgende draai om de oren. De oerkreet waar From The Muddy Banks Of The Wishkah mee opent moet terug op het repertoire van de Amerikaanse muzikant.

From The Muddy Banks Of The Wishkah van Nirvana is uitgebracht door Geffen (GED 25105)