Brazilianen die wat willen, hebben beschermheer nodig

MANAUS, 4 OKT. In veel grote steden van Brazilië zijn de gisteren gehouden gemeenteraadsverkiezingen onbeslist geëindigd, zo blijkt uit de laatste voorspellingen. São Paulo en Rio de Janeiro kiezen elk op 15 november tussen twee finalisten. Datzelfde gebeurt, naar het zich laat aanzien,in de mijnbouwhoofdstad Belo Horizonte en de zuidelijke steden Curitiba en Fortaleza, evenals in Manaus, hoofdstad van de bosrijke deelstaat Amazonas.

Manacapuru ligt ook in Amazonas, op een landtong tussen de Rio Negro en de Rio Solimões, die tachtig kilometer door oneindig regenwoud stroomafwaarts hun bruinzwarte respectievelijk grijze water traag laten samenvloeien bij Manaus. Manacapuru is geen grote stad - stad is trouwens al een groot woord - en zij komt niet voor in de prognoses die alle Braziliaanse televisienetten continu uittetteren. De vraag of Angelus Figueira er opnieuw burgemeester is geworden, moet daarom openblijven.

Maar voor Raimunda de Oliveira, die op hem heeft gestemd, is het wel de enige vraag die nu telt. Want wat ze heeft, dankt ze aan Angelus en of ze het kan houden, hangt ook van hem af. Raimunda en haar man Raimundo wonen in een houten huisje op palen aan een onverharde, menie-kleurige weg door de jungle. Tijdens een eerdere termijn als burgemeester heeft Angelus in dit deel van het regenwoud die weg laten kappen en aan weerszijden ervan percelen bos uitgegeven. Ook aan Raimunda en Raimundo.

Zo konden zij hun droom waarmaken. Zij hebben de bomen omgezaagd en de beste stammen verkocht, de rest hebben zij verbrand, zodat de as de schrale grond kon bemesten. Daarop verbouwen zij nu kleine groene pepertjes, mais en guarani's, vruchten met een opwekkende werking. Met het maandsalaris van tweehonderd gulden dat Raimunda als onderwijzeres verdient, kunnen zij net in hun levensonderhoud voorzien. “De hele weg heeft op Angelus gestemd”, zegt Raimunda op haar veranda, terwijl het begint te regenen alsof iemand een douche opendraait. “O, moge de goede Deus hem toch in de eerste ronde laten winnen, want als hij verliest zullen wij het bekopen. Een andere burgemeester zal ons vier jaar lang laten stikken.”

Dit is Brazilië: wie de marges van zijn bestaan wil verruimen, zet zijn kaarten op een potentiële beschermheer uit een hoger echelon. Bij winst zit je goed, maar bij verlies zijn de gevolgen noodlottig. Dit speelt zich niet alleen af tussen 'slash and burn-boeren' en een nieuwe burgemeester, maar op elk niveau. Zo weet Angelus zich gesteund door de drie parlementariërs die Amazonas in de hoofdstad Brasilia vertegenwoordigen, maar weer niet door de gouverneur van de deelstaat, die eigen burgemeesterskandidaten in het veld bracht. De provinciale politici en bestuurders hebben op hun beurt een investering gedaan in allianties met andere bestuurders, politici, ministers of de president, of juist in het het ontbreken daarvan. Soms blijken hun opties goud waard te zijn, maar zij kunnen ook diep vallen.

De afgelopen verkiezingen gingen over stadspolitiek: openbare werken, misdaadbestrijding, corruptie, de prijs van een buskaartje. Maar ze gingen vooral ook over het hogere machtsspel. Want na gisteren liggen de verhoudingen weer net eventjes anders. Hoe, dat houdt alle Brazilianen voorlopig nog bezig, de bankier met zijn ommuurde villa in São Paulo, maar ook die boer in het regenwoud die geen krant heeft en geen telefoon, maar niet zelden wel een televisie.

De komende weken kan Brazilië zich vergapen aan het ellebogenwerk in de bovenste verdiepingen van de piramide. Dan zal moeten blijken of president Fernando Henrique Cardoso een kans maakt om in 1998 herkozen te worden. Nu mag een president volgens de Braziliaanse grondwet slechts één termijn van vier jaar uitzitten. Maar Cardoso wil de wet graag laten veranderen. Dat is in de buurlanden Argentinië en Peru per slot van rekening ook gelukt. Kwade tongen beweren dat de sobere, ethische Cardoso erg van het pluche is gaan houden. Hijzelf zegt vooral dat de economie van het land gebaat is bij continuïteit van zijn sturende hand: zijn hervormingen hebben weliswaar de inflatie beteugeld, maar één termijn is te kort om de hoge werkloosheid, de kosten van het levensonderhoud, het verkalkte belastingsysteem en de corpulente overheid aan te pakken.

Een meerderheid van de Brazilianen is weliswaar voor het veranderen van de grondwet, maar pas bij de eerste presidentsverkiezingen na 1998. Gelukkig voor Cardoso beslist niet het volk, maar het parlement over zo'n wijziging. Dat opent op zichzelf perspectieven. Want de president heeft weliswaar een minderheidskabinet en partijdiscipline is in Brazilië sowieso al niet de gewoonte, maar hij doet wel mee aan het machtsspel. En in ruil voor gunsten van de president zijn lauwe parlementariërs best bereid warm te lopen voor zijn ideeën.

Al te gemakkelijk zal het overigens niet worden voor Cardoso, want niet iedereen is flexibel. Tot de onbuigbaren horen allereerst politici die zelf hopen in 1998 president te worden, zoals de machtige, conservatieve oud-president José Sarney, de voorzitter van de Senaat. Hetzelfde geldt voor de leider van de Arbeiderspartij (PT), Luis Inacio 'Lula' da Silva, die niet vergeten is dat hij het twee jaar geleden van Cardoso op punten verloor. En ook Itamar Franco, Cardoso's voorganger, zou niet graag zien dat hij met Cardoso in het veld moest treden. Hun politieke kleuren lopen namelijk niet al te zeer uiteen, zodat de saaie Itamar behoorlijk in het nadeel zou zijn.

Omdat de vijand van mijn vijand mijn vriend is, hebben Sarney en Franco zich inmiddels aaneengesloten in hun strijd tegen Cardoso's herverkiezing. Zij eisen “urgente maatregelen om het proces te hervatten van economische groei door voorrang te geven aan produktieve activiteiten, aanmoedigingen voor kleine en middelgrote ondernemingen en vooral aandacht voor operaties die het grootst mogelijke aantal arbeiders vragen als middel om de werkloosheid te bestrijden”, aldus beiden in een gezamenlijke verklaring.

Cardoso's neo-liberale markthervormingen zijn volgens zijn tegenstanders dus wel ver genoeg gegaan - zachte heelmeesters maken stinkende wonden - maar dokter Cardoso's patiënt dreigt aan de therapie te overlijden, vrezen zij. Daarmee geven zij tegelijkertijd precies aan welke kaart Cardoso zelf als laatste zal spelen: kies mij of een terugkeer van de oude economische rampspoed. Voor veel Brazilianen zal die keuze uiteindelijk niet moeilijk zijn. Het leven is nu immers duur maar wel stabiel, voor het eerst sinds tientallen jaren en dankzij Cardoso. Die zekerheid zullen zij prefereren, vermoedt Cardoso, en voorlopig kan hij er ook op gokken dat zijn tegenstanders in het parlement zich daarin zullen schikken.

Burgemeestersverkiezingen waren vroeger vaak een voortzetting van de landspolitiek. Gisteren werd duidelijk dat bij de lokale verkiezingen lokale onderwerpen domineerden. Burgmeesters, die nu meer dan vroeger te zeggen hebben over hun eigen budgetten, worden daarmee op hun eigen prestaties afgerekend. Dat maakt hun post lastiger, maar ook aantrekkelijker - een Braziliaanse burgemeester heeft macht, veel meer geld dan vroeger en meer kansen om te stijgen in de piramide. Veel burgemeesters zijn daarom voorstanders van herverkiezing - van zichzelf om te beginnen, maar uiteindelijk van alle gekozen functionarissen. Dat alles is ook parlementariërs niet ontgaan: bij de verkiezingen dongen meer dan honderd parlementsleden naar een burgemeesterspost. Cardoso zou daarom wel eens meer medestanders kunnen hebben dan het op het eerste gezicht lijkt. En in de Braziliaanse verhoudingen hoeven dat niet eens zijn vrienden te zijn. Ook die wedstrijd is dus nog niet beslist.