Politieke geografie

Nog steeds kan ik mij niet voorstellen dat Berlijn als nieuwe hoofdstad van Duitsland zoiets wordt als Bonn. Een provinciestad met zoevende Mercedessen, glimmende liften en een te groot parlement. Gaat die wereld nu over naar Berlijn?

Wordt de Rijksdag een heus parlement, dit verlaten monument aan de Spree, de vroegere scheidslijn tussen Oost en West, geen 200 meter verwijderd van het Berliner Ensemble van Brecht, vroeger het laatste beeld van Oost-Berlijn voor het passeren van de Muur? Zal Berlijn even saai worden als Bonn, de 'provisionele' hoofdstad van de oude Bondsrepubliek, een stad waar functioneel wordt gewerkt, maar niets lijkt te gebeuren?

Dat is onmogelijk. Berlijn zal een politieke stad bij uitstek blijven. Daar rook Adenaur de Aziatische steppe, daar riep Kennedy: 'Ich bin ein Berliner', liet Stalin de meest protserige ambassade bouwen tegenover de plek van Hotel Adlon (aan het begin van Unter den Linden) en werd het communisme begraven. Dat zal Berlijn blijven karakteriseren, van de Glienicker Brücke tot aan het station Berlin-Lichtenberg. De Glienicker Brücke, in de tijd van de DDR sarcastisch Brücke der Einheit geheten, was het toneel van de vele uitwisselingen van spionnen tussen Oost en West. Glimmende, niet gebruikte tramrails, regenjassen en snelle Mercedessen, op de grens tussen Berlijn en Potsdam, iets verder dan het S-Bahn-station Wannsee.

Mijn politieke geografie van Berlijn begint eigenlijk hier, ook al omdat tussen Potsdam en de wijk Wannsee - nog beter dan tussen Oost- en West-Berlijn - het verschil in geur, architectuur en asfalt tussen de vroegere DDR en West-Berlijn zichtbaar blijft. Het is interessanter dan wat er is overgebleven van Checkpoint Charlie in de Friedrichstrasse. Daar is het nogal obligate museum over de Muur, maar zonder de woestenij van beton en wachthuisjes van weleer.

Nee, dan het S-Bahn-station Friedrichstrasse. In de spelonken is daar nog steeds het bouwwerk te vinden dat officieel te boek stond als de Grenzübergangstelle van de DDR. Een kerker aan gangen, uitlopend in die wachthokjes met een spiegel boven je hoofd en in je nek. Daarachter een dame of heer die de zin 'Ihre Einreise in die Republik ist zur Zeit unerwünscht' op gelijke toonhoogte kon uitspreken. En terug weer de trappen op naar het S-Bahn-station Richtung Westen waar men in de Intershop een fles goedkope wodka kon bemachtigen.

In de trein terug naar Berlin Zoo kwam eerst aan de rechterkant het Berliner Ensemble, net iets verder dan de Ausreisestelle van de Friedrichstrasse. Daar bezong men dan de vrijheid van Bertolt Brecht aan de Schiffbaudamm, terwijl de trein van de S-Bahn monkelend voortsukkelde langs het prikkeldraad. 'Von der Sowjet-Union lernen heiss siegen', verklapte de laatste opwekkende mededeling op een blinde muur. En daarna links de Westduitse Rijksdag, verloren, met daar omheen een paar voetballende jongetjes en veel onkruid. In wat nu weer het Duitse parlement wordt, rolschaatsten de kinderen in 1972 nog lustig door de hal.

Naast de Rijksdag, vlak over de grens, was een duister gebouw van waaruit de DDR onder andere de verschillende Westerse ambassades, ook de Nederlandse, bespioneerde. Als je bij de ambassadeur een kopje thee dronk, zag je hoe aan de overkant van de straat alles werd genoteerd. Nu wordt deze straat, de oude Wilhelmstrasse met daarin het Luftfahrtministerium van Goering, de Toleranzstrasse genoemd. Na de Rijksdag kwam het eerste afgeleefde S-Bahn-stationnetje Lehrter Bahnhof. Daar stapte de Westberlijnse Zollbeambte in die de hierboven genoemde fless wodka verzollte, dat wil zeggen: van boete voorzag.

Het Lehrter Bahnhof bestaat niet meer in oude stijl. Hier komt onder en boven de grond het nieuwe station, vlakbij de Rijksdag waar de ICE-treinen zullen wegspoeden. En hier komt het nieuwe Regierungsviertel naast de Rijksdag. Hoe zal de Siegesäule in de Tiergarten staan, met de Viktoria van 35 ton, aan het einde van de nu nog lege Strasse des 17. Juni? Ik kan nu nog steeds eindeloos door de Tiergarten wandelen, ook op zoek naar de overblijfselen van het Britse en Sovjet Ehrenmal vlakbij de Brandenburger Tor.

Wordt het nieuwe regerings-Berlijn in de toekomst even tochtig als de Lijnbaan in Rotterdam en even saai als de Adenauerallee in Bonn-Bad Godesberg?, vraag ik me dan af. Of zal er toch nog iets overblijven van de DDR-geur van de vroegere Marx-Engels Platz waar Ulbricht in 1950/1951 het keizerlijk paleis (of wat daarvan over was) liet opblazen. En wat te denken van die in feite zo foeilelijke Mahnwache van Von Schinkel op de Unter den Linden. Daar kon een mens voor eeuwig de lust vergaan nog als anti-fascist door het leven te gaan wanneer men de ganzenpassen van de DDR-soldaten had gezien. Nu moet dit het standbeeld tegen het totalitarisme worden. Hopelijk dan wel met een andere vlam.

In het Treptower Park blijft het enorme Sovjet-monument mijn favoriete eindpunt van een dag dwalen door de politieke geografie van Berlijn. In de Stalin-stijl van de jaren vijftig staat daar een zwijgende hoeveelheid steen en marmer even pompeus als de Stalin-ambassade aan Unter den Linden. En dat is en blijft het wonderlijke: die zaken zijn gebouwd voor de eeuwigheid en toch is het in 1989 allemaal anders gelopen.

Nergens is het beter te voelen dan in een dergelijke tocht door Berlijn. Dat gevoel is over enige tijd alleen nog maar te beschrijven. Dan zal de moderne zakelijkheid de herinnering aan de deling van Europa overwoekerd hebben. Dan rest mij nog slechts thuis ons stukje van de Muur, 1961-1989, van de stichting Pariteit. En in Kreuzberg gaat het Turkse leven verder aan de Yorckstrasse. De Potsdamer Platz krijgt de grote ster van Mercedes Benz.

Ik kan me niet echt voorstellen wat nu het centrum van Berlijn wordt. Natuurlijk, officieel is het Berlin-Mitte. Maar kan het ooit nog wat worden op Unter den Linden of is de lelijke DDR-bouw te snel vervangen door dure hotels? Of blijven de Kurfürstendamm en de buurt van de Savigny Platz toch meer Berlijn?

Ga vooral kijken voordat mogelijk het nieuwe regeringscentrum Berlijn de geschiedenis heeft uitgewist. Neem de trein en de S-Bahn. De auto komt compleet vast te zitten. In de S-bahn zit de geur van de geschiedenis. In de stations zit de geschiedenis van Berlijn, van de Friedrichstrasse tot Westkreuz, van Wannsee tot Lichtenberg, waar ook nog de dagelijkse Express vertrekt naar Kaliningrad, het oude Königsberg. Dat ziet een mens in Bonn allemaal niet.