Paarse 'vrienden' sparen Bolkestein

DEN HAAG, 3 OKT. Iedere woensdag eten de fractieleiders Wallage (PvdA), Bolkestein (VVD) en Wolffensperger (D66) een broodje kaas op het Torentje van premier Kok. Naast Kok gebruiken ook de twee vice-premiers Dijkstal (VVD) en Van Mierlo (D66) de lunch in de achthoekige werkkamer van de premier; ooit het zomerhuisje van Philips de Goede en door Thorbecke als werkkamer geannexeerd.

Onder het portret van de liberale staatsman is in de werkkamer menig conflict beslecht en politieke strategie afgesproken, zo ook gisteren voor het debat over de 'affaire Bolkestein'.

Bolkestein kwam vorige week zondag in opspraak nadat het tv-programma Netwerk meldde dat hij als commissaris van het farmaciebedrijf Merck, Sharp & Dohme (MSD) de belangen van dat bedrijf rechtstreeks had behartigd bij D66-minister Borst (Volksgezondheid). Er was sprake van privé-briefjes naar het privé-adres van de minister, een oud-klasgenoot van de VVD-leider.

Op het moment van uitzending verbleef Bolkestein op Cyprus en hij wilde pas op vaderlandse bodem reageren. Een hectische week was het gevolg die culmineerde in een perconferentie zaterdag op Schiphol. Vorige en begin deze week lagen de fracties van VVD en PvdA op ramkoers; helemaal nadat Bolkestein zaterdag tijdens zijn persconferentie had gezegd dat hij er niet over piekerde zijn commissariaat bij het “uitstekend bedrijf” MSD neer te leggen.

Binnen de VVD leeft het gevoel dat PvdA en D66 de liberalen in de tang willen nemen. Opinie-peilingen creëren jaloezie, constateren de liberalen. Bij Kamerverkiezingen zou de VVD met 43 zetels, een winst van 12, veruit de grootste partij worden. PvdA en D66 zouden respectievelijk twee en vier zetels verliezen. En ook de aanval van Wallage op Bolkestein tijdens de algemene en politieke beschouwingen ligt nog vers in het geheugen. Wallage betichtte Bolkestein wegens zijn standpunt over de asielzoekerskwestie van “vissen in de vijver van maatschappelijke onrust”. VVD-senator en voormalige partijleider Wiegel sprak van “een aantasting van de liberale integriteit”. “Dat moet afgelopen zijn, anders loopt het met de huidige coalitie niet goed af”, voorspelde de liberale senator eerder deze week.

Kok, Dijkstal en Van Mierlo realiseren zich dat in de tweede helft van de kabinetsperiode de politieke spanningen beginnen op te lopen. Het risico van een escalatie moest worden afgewend. Wallage en Wolffensperger moesten er rekening mee houden dat al te grote politieke averij van hun VVD-collega in de debat gevolgen zou kunnen hebben voor het voorbestaan van 'paars'.

In een evaluatie van de algemene politiek beschouwingen had premier Kok in PvdA-kring al duidelijk gemaakt dat hij niet gelukkig was met de aanval van Wallage op Bolkestein. Volgens Kok zou het voor de sfeer binnen de coalitie goed zijn als de twee fractievoorzitters een gesprek onder vier ogen zouden voeren. Wallage volgde het advies van zijn partijleider op. En voordat gisteren een broodje werd gegeten in het Torentje was de lont al uit het kruitvat.

Bolkestein deed Wallage de toezegging dat hij zijn activiteiten voor MSD voorlopig zou aanpassen aan de mores van de Kamer. Wallage trok zijn dreigement in dat er een motie zou komen waarin de ongeschreven norm dat Kamerleden niet actief mogen lobbyen voor een bedrijf waar ze een commissariaat hebben, wordt vastgelegd. Het broodje voorafgaand aan het debat in de Kamer werd gebruikt om de teksten bij te schaven.

In de Tweede Kamer deed Bolkestein tot opluchting van PvdA en D66 ook in het openbaar de knieval. Begin april 1990 accepteerde hij het commissariaat als gewoon lid van de Tweede Kamer. Eind april werd hij fractievoorzitter. “Die omstandigheid was voor mij echter onvoldoende reden om af te zien van mijn commissariaat.” Later in het debat zou Bolkestein zeggen dat hij als fractievoorzitter het commissariaat “waarschijnlijk niet had aangenomen” om er in één adem aan te voegen “vanwege het tijdbeslag”.

De VVD-leider maakte ook duidelijk dat ook hij helderheid wil over de nevenactiviteiten van een Tweede Kamerlid. Bolkestein: “Deze discussie is ook voor mij onbevredigend. Het zou mij een lief ding waard zijn, als die helderheid verschaft kan worden.”

Totdat die helderheid er is, onthoudt Bolkestein zich van lobby-activiteiten voor MSD. “Een verstandige beslissing, dat zeg ik uit de grond van mijn hart”, reageerde Wolffensperger. “Een stap van betekenis”, meende Wallage. Toch bestaat er tussen de regeringsfracties een fors verschil van mening dat volgens Wallage in coalitieverband moet worden uitgepraat.

Als gebaar aan de Kamer steunden de regeringsfracties een motie van D66 waarin het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer wordt gevraagd met voorstellen te komen voor een 'toetsingskader'. Kamerleden die commissariaten krijgen aangeboden kunnen bij deze commissie terecht voor advies.