Geschiedenisles van Gietelink spanningsloos

Voorstelling: Batavia! door Stichting Nomade. Tekst en toneelbeeld: Ab Gietelink; spel: Ab Gietelink en Sonja Bloem. Gezien: 1/10 Theater Frascati, Amsterdam. T/m 12/10 aldaar; daarna tournee. Inl 020-6266330.

Ons Indië. De sawah's in het gouden ochtendlicht. Ons machtige Malakka. De witte planter zwelgt in zoete herinneringen terwijl zijn Indische huisslavin hem masseert. Even gaat ze bovenop haar lui uitgestrekte meester staan en zie: opeens is hìj de onderliggende partij.

In Ab Gietelinks voorstelling Batavia! beleeft een koloniaal zijn laatste Indische dag. Het is 23 januari 1950: het Koninkrijk der Nederlanden heeft plechtig afstand van Nederlands-Indië gedaan. Maar de trotse Van Linschoten laat zich niet zomaar verdrijven. Drie eeuwen woont zijn familie reeds op Java; hier voelt hij zich thuis, hier heeft hij het kostelijk naar zijn zin. Tegelijkertijd beseft hij best dat het afgelopen is met Neerlands-Indië, en aan de coup gepleegd door kapitein Westerling wil hij niet meedoen. Star vasthouden aan het glorieuze verleden, dat is het enige dat hem in zijn benarde positie nog rest.

Tekstschrijver Gietelink speelt zelf de koloniaal, een ietwat kinderlijke heer die zich de appelmoes goed laat smaken, die bullebakt wanneer de telefoontjes van Westerling hem in zijn gemijmer storen en die zijn vrouwelijke bediende hoffelijk en bijna teder ten dans vraagt, waarbij hij niet vergeet zijn hoed af te nemen. Zulke details zorgen, samen met de wierookgeur en de kikker- en krekelgeluiden, voor een belege tempo-doeloe-sfeer. Hoewel de acteur Van Linschotens heimwee naar vroeger humoristisch tracht neer te zetten, door bij het lied 'Wie Neerlands bloed in d'adren vloeit' druk gesticulerend de maat aan te geven bijvoorbeeld, overheerst toch de ernst - die ook weer geen tragiek wil worden.

Batavia! blijft merkwaardig spanningsloos. Dat ligt niet aan het decor, waaraan je je lang kunt vergapen. Het toneel is, zoals in alle Ab Gietelink-produkties, ingericht als een museum: een koloniaal museum dit keer, compleet met vitrines, vergeelde foto's en een Hollandse vlag. Er zijn dia's te zien en half vergane voorwerpen, er is een naakte Gietelink die (net als in zijn vorige voorstelling het Hollandsch Kabinet) mollig en roze in een volle badkuip stapt, en bovendien trakteert zijn tegenspeelster Sonja Bloem ons op een mooie Javaanse hofdans.

Maar dat alles blijkt slechts een transportmiddel te zijn voor Gietelinks overduidelijke didactische bedoelingen. De theatermaker wil ons een lesje vaderlandse geschiedenis leren en hij hamert er vele namen en jaartallen bij ons in. We worden herinnerd aan de ontdekking van Indië door Cornelis de Houtman in 1596, aan de reizen van Jan Pieterszoon Coen en aan de postweg van Herman Willem Daendels. Hetgeen misschien wel nuttig is voor mensen die dol zijn op feiten maar teleurstellend voor hen die op inzicht hopen. Gietelink doet weinig met zijn ongetwijfeld grote historische kennis.

Hij maakt zich niet kwaad over de koloniale misdaden van de Nederlanders, laat staan dat hij die misdaden in een nieuw daglicht stelt. En de stille vijandigheid van Van Linschotens Indische bediende mondt niet uit in een dramatisch conflict.

Een paar jaar geleden ging Ab Gietelink nog energiek tegen misstanden tekeer: zo hekelde hij in Babylon, Saddam en ik de Amerikaans-Europese hypocrisie inzake de Golfoorlog en Irak. Nu lijkt de furieuze Don Quichote te zijn veranderd in een melancholieke schoolmeester die niets anders wil dan rust en overzicht.