Een dichtwoord per dag; Nobelprijs Szymborska verrassing

ROTTERDAM, 3 OKT. De toekenning van de Nobelprijs voor literatuur aan Wislawa Szymborska, die vanmiddag in Stockholm bekend werd gemaakt, zal velen hebben verrast, Szymborska zelf niet in de laatste plaats. De Poolse dichteres, die in 1923 werd geboren, geldt als bijzonder verlegen en zeer teruggetrokken levend. Ze leest zelden in het openbaar voor uit haar werk en leeft alleen in een een-kamer appartement in Krakow. Interviews geeft ze niet en foto's van haar zijn zeldzaam.

In Polen zal de toekenning van de prijs aan Szymborska echter als een terechte erkenning worden gezien. Szymborska is al decennia-lang een van de populairste Poolse dichters. Haar werk trekt een groot publiek en kan ook op veel erkenning van de kritiek rekenen. Buiten Polen is ze echter nauwelijks bekend; ze is slechts in een vijftal talen vertaald. Daaronder is het Nederlands, maar deze uitgave is al enkele jaren niet meer verkrijgbaar. Mede door haar geringe bekendheid in het buitenland werden in Polen meer kansen op de Nobelprijs toegedicht aan enkele landgenoten van Szymborska, zoals de dichters Zbigniew Herbert en Tadeusz Rózewicz. Szymborska is de vierde Poolse schrijver die de Nobelprijs voor literatuur wint. In 1980 werd de prijs toegekend aan haar landgenoot Czeslaw Milosz.

Wislawa Szymborska geldt in haar poëzie als een subtiele chroniqueur van het dagelijks leven. Haar gedichten zijn helder, ze schrijft in een klassiek metrum, zoekt niet naar nieuwe woorden. De rustige, ingehouden toon, waaruit een bijzonder taalgevoel spreekt, is een van de belangrijkste redenen waarom haar poëzie in Polen zo'n grote populariteit geniet. In haar gedichten heeft Szymborska vooral aandacht voor de achterkant van het alledaagse: Als ze bijvoorbeeld voor een schilderij van Rubens staat, kijkt ze niet naar de voluptueuze figuren die het doek domineren, maar naar een dunne, bleke vrouw op de achtergrond en vraagt zich af wat haar plaats in de geschiedenis zal zijn.

We noemen het een zandkorrel

Zelf noemt het zich geen korrel en geen zand.

Het kan zonder een naam

die algemeen is, of gedetailleerd

vluchtig, duurzaam

misleidend of correct.

Het heeft niets aan onze blik, onze aanraking.

Het voelt zich niet bekeken of geraakt.

En dat het op het raamkozijn is gevallen

is alleen ons, niet zijn avontuur. (-)

(Uit: 'Uitzicht met een zandkorel', vertaling Karol Lesman)

Szymborska heeft een lage produktie - er is uitgerekend dat ze gemiddeld een woord per dag schrijft. Haar verzameld werk, dat tot nu toe uit negen bundels bestaat, omvat in totaal zo'n 200 bladzijden. Haar eerste publicatie verscheen in 1945, een gedicht in een Krakowse krant. Haar debuut had in 1949 moeten verschijnen, maar in dat jaar werd het sociaal-realisme voor Poolse kunstenaars verplicht gesteld. Szymborska's manuscript werd aangevallen omdat het te ontoegankelijk voor het volk zou zijn, en publicatie werd verboden. De meeste gedichten in haar uiteindelijke debuut Waarom leven wij (1952) en het vervolg Aan mijzelf gestelde vragen (1954) dragen daar duidelijke sporen van: ze volgden de partijlijn in veel opzichten - de bundels zijn een soort agit-prop die klinkt als kamermuziek, zoals een criticus ooit stelde. Pas met haar derde bundel Het aanroepen van Yeti (1957), die verschijnt als de eerste dooi heeft ingezet, begint Szymborska een persoonlijke stijl te vinden - in de bundel klinkt een duidelijke desillusie over de Stalinistische politiek door.

Na het afronden van haar studie sociologie aan de universiteit van Krakow heeft Szymborska een groot deel van haar leven (van 1952 tot 1981) gewerkt bij het culturele weekblad Zycie Literackie (Het Literaire leven). Ze schreef daar onder meer kritieken en een column. De laatste jaren is Szyborska gestopt met het schrijven van commentaar op andermans werk - net zoals ze weigert enig commentaar op haar eigen gedichten te geven. Ze heeft altijd gevonden dat haar werk zoveel mogelijk voor zichzelf moet spreken. De bekroning met de Nobelprijs voor haar oeuvre lijkt de bevestiging dat ze daarin is geslaagd.